İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 Fridrix Vilhelm Nitsşe (Friedrich Wilhelm Nietzsche) — XIX əsrin ən təsirli alman filosoflarından, filoloqlarından və mütəfəkkirlərindən biridir. Onun fəlsəfəsi əxlaq, din, insanın təbiəti, hakimiyyət, azadlıq, nihilizm və həyatın mənası kimi məsələlərə yönəlirdi. Nitsşe 15 oktyabr 1844-cü ildə Prussiyanın Rökken kəndində anadan olub. Atası Karl Lüdviq Nitsşe lüteran keşişi idi. Atasını erkən yaşda itirən Nitsşe ailəsi ilə birlikdə Naumburqda böyüyüb.

O, çox erkən yaşlarından klassik dillərə və ədəbiyyata böyük maraq göstərib. Leypsiq Universitetində klassik filologiya üzrə təhsil alıb. Daha sonra, cəmi 24 yaşında Bazel Universitetində klassik filologiya professoru olub. Bu, onun akademik qabiliyyətlərinin nə qədər yüksək olduğunu göstərib. Nitsşenin fəlsəfəsini bir neçə əsas anlayış ətrafında toplamaq olar.

“Tanrı öldü” — onun ən məşhur ifadələrindən biridir. Nitsşe bununla sadəcə dini inkar etmirdi. O, Avropa cəmiyyətində ənənəvi dini və mənəvi dəyərlərin əvvəlki gücünü itirməsini nəzərdə tuturdu. Onun fikrincə, insan köhnə dəyərlərin dağılmasından sonra yeni dəyərlər yaratmaq məsuliyyəti ilə üz-üzə qalır.

Übermensch — “Üstinsan” anlayışı onun fəlsəfəsinin ən çox müzakirə olunan ideyalarındandır. Nitsşenin “üstinsanı” sadəcə güclü və ya başqalarına hökm edən insan deyil. Bu, özünü aşmağa, hazır dəyərləri sorğulamağa və həyatına özü məna verməyə çalışan insandır.

Hakimiyyət iradəsi (Wille zur Macht) — Nitsşenin insan davranışının arxasında dayanan güclü motivlərdən biri kimi gördüyü anlayışdır. Burada söhbət yalnız başqalarına hakim olmaqdan getmir; insanın özünü inkişaf etdirməsi, öz imkanlarını aşması və gücünü reallaşdırması da bu anlayışa daxildir.

Əbədi qayıdış — Nitsşenin ən məşhur fəlsəfi düşüncə təcrübələrindən biridir. Təsəvvür et ki, həyatında yaşadığın hər şey — bütün sevinclərin, səhvlərin, ağrıların və qərarların — sonsuz sayda yenidən təkrarlanacaq. Sual budur: bu həyatı yenidən yaşamağa razı olardınmı? Bu fikir insanı öz həyatına münasibət barədə düşünməyə vadar edir.

Nitsşenin ən mühüm əsərləri:

- “Belə buyurdu Zərdüşt” (Also sprach Zarathustra) — 1883–1885

- “Yaxşı və Şərin o tayında” (Jenseits von Gut und Böse) — 1886

- “Əxlaqın genealogiyası haqqında” (Zur Genealogie der Moral) — 1887

- “Antixrist” (Der Antichrist) — 1888.

- “Bütlərin qürubu” (Götzen-Dämmerung) — 1888

- “Ecce Homo” — 1888

- “Faciənin doğuluşu” (Die Geburt der Tragödie) — 1872

- “İnsan, həddən artıq insan” (Menschliches, Allzumenschliches) — 1878

 “Belə buyurdu Zərdüşt”

Bu əsər onun yaradıcılığının ən məşhur nümunəsidir. Əsərdə Zərdüşt adlı obraz vasitəsilə insan, əxlaq, Tanrı, həyat və özünüaşma haqqında fəlsəfi fikirlər təqdim olunur. Nitsşe burada insanı son nöqtə kimi deyil, özünü aşmalı olan bir varlıq kimi təsvir edir.

Nitsşe və din

Nitsşe xristianlığın ənənəvi əxlaqını ciddi şəkildə tənqid edib. Lakin onun fikirlərini sadəcə “dinə nifrət edən filosof” kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Onun əsas suallarından biri belə idi:

İnsan ənənəvi dini və əxlaqi dəyərlər zəiflədikdən sonra həyatına hansı mənanı verəcək?

Bu baxımdan Nitsşenin fəlsəfəsi yalnız dini tənqid deyil, həm də dəyərlərin mənşəyini və insanın öz dəyərlərini yaratmaq məsuliyyətini araşdırır.

Nitsşenin həyatının son dövrü faciəli olub. 1889-cu ildə Turində psixi böhran keçirib və bundan sonra ömrünün qalan hissəsində ciddi sağlamlıq problemləri yaşayıb. Son illərini əsasən anası və bacısının himayəsində keçirib. 25 avqust 1900-cü ildə, 55 yaşında Veimarda vəfat edib.

Nitsşenin dünya düşüncəsinə təsiri

Nitsşe sonrakı dövrün fəlsəfəsinə, ədəbiyyatına, psixologiyasına və incəsənətinə böyük təsir göstərib. Onun ideyaları Martin Haydegger, Karl Yunq, Mişel Fuko, Jil Delez kimi mütəfəkkirlərin yaradıcılığında müxtəlif formalarda öz əksini tapıb.

Nitsşenin ən böyük xüsusiyyəti isə insanı hazır cavablarla kifayətlənməməyə çağırmasıdır. Onun fəlsəfəsinin ruhunu belə ifadə etmək olar: İnsan özünü aşmalı və öz həyatının mənasını özü yaratmalıdır. Nitsşe buna görə də fəlsəfə tarixində həm ən çox oxunan, həm də ən çox yanlış başa düşülən mütəfəkkirlərdən biri hesab olunur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.08.2026)