İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

“Ağlının, zəkasının bütün ruhunu yazdığı əsərlərinə köçürən Yaşar Qarayevin əbədiyyətə hicrəti, bütün xalqımız, xüsusən onu şəxsən tanıyanlar, şəxsiyyəti ilə təmasda olanlar üçün nə qədər ağır olsa da, əbədi ölümsüzlük səlahiyyətinin təsdiqidir. Böyük Ağlın gücü və əbədi Ruhun məsumluğunu özündə birləşdirən Yaşarın əsərləri bundan sonra da neçə-neçə alimlər nəslinə yol göstərəcəkdir” – deyib Akademik Kamal Talıbzadə.

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü Yaşar Qarayev 1936-cı il martın 5-də Nuxa (Şəki) şəhərində xırda sənətkar ailəsində anadan olub. 1946-cı ildə ailəliklə Bakıya köçüblər. Burada 31 saylı şəhər orta məktəbini bitirib. ADU-nun filologiya fakültəsində təhsil alıb.

Sonra Azərbaycan SSR EA Nizami adına Dil və Ədəbiyyat İnstitutunda baş laborant, kiçik elmi işçi, baş elmi işçi, nəzəriyyə və ədəbi proses şöbəsinin müdiri, institutda direktorun elmi işlər üzrə müavini işləyib, həmin şöbəyə başçılıq etməklə yanaşı, institutun direktoru vəzifəsində çalışıb.

Ədəbi fəaliyyətə 1955-ci ildə "Lenin tərbiyəsi uğrunda" və "Azərbaycan gəncləri" qəzetlərində çıxan ilk ədəbi qeydləri ilə başlayıb. Bundan sonra müasir ədəbi prosesə, teatr tənqidinə, bədii ədəbiyyatın digər problemlərinə dair elmi-nəzəri məqalələri ilə dövri mətuatda müntəzəm çıxış edib. Məqalə və kitabları "Yaşar", "Q. Yaşar", "Y. Qarayev" imzaları ilə dərc olunub.

Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının tənqid və ədəbiyyatşünaslıq şurasının rəhbəri olub. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin katibi işləyib (tənqid və ədəbiyyatşünaslıq üzrə). Ali Attestasiya Komissiyasının, Azərbaycan Milli Yaradıcılıq Akademiyası rəyasət heyətinin üzvü və humanitar bölməsinin həmsədri seçilib.

Həmçinin Azərbaycanda daimi fəaliyyətdə olan Şəhriyar konqresi komitəsinin sədri, "Ədəbi proses" adlı illik elmi-tənqidi məcmuənin təşəbbüsçüsü, müəlliflərindən biri və məsul redaktoru olub. M. Qorki adına Dünya Ədəbiyyatı İnstitutunun hazırladığı doqquz cildlik dünya ədəbiyyatı tarixi, "Çoxmillətli Sovet ədəbiyyatı tarixi (inqilaba qədərki dövr)" və Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun hazırladığı yeddicildlik "Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi" monumental əsərlərin müəlliflərindən biri olub.

Respublikanın elmi və ədəbi-mədəni inkişafında fəal çalışıb, Dünya ədəbiyyatının inkişaf qanunauyğunluqları problemi üzrə əlaqələndirmə şurasının sədri, Ədəbiyyat İnstitutu elmi şurasının sədri, Memarlıq və İncəsənət İnstitutunun, Türkmənistan EA Dil və Ədəbiyyat İnstitutu elmi şurasının, Azərbaycan Dövlət Nəşriyyat Komitəsinin yanında redaksiya heyətinin, Azərbaycan Yazıçılar İttifaqı İdarə Heyətinin, Mədəniyyət Nazirliyi bədii şurasının, "Yazıçı" nəşriyyatının bədii şurasının, "Azərbaycan" və "Ulduz" jurnalı redaksiya heyətinin, "Bilik" Cəmiyyəti rəyasət heyətinin, Ensiklopediya Elmi Redaksiya Heyətinin üzvü olub.

SSRİ Yazıçılar İttifaqı rəyasət heyəti yanında tənqid və ədəbiyyatşünaslıq şurasının, Azərbaycan Yazıçılar İttifaqı M.F.Axundov adına mükafat komissiyasının üzvü olub. "Füzuli Vəqfı" fondunun rəyasət heyətinin üzvü kimi fəaliyyət göstərib.

Əsərləri

- Faciə və qəhrəman

- Səhnəmiz və müasirlərimiz

- Tənqid: problemlər, portretlər

- Poeziya və nəsr

- Realizm: sənət və həqiqət

- Mirzə Fətəli Axundov

- Poeziyanın kamilliyi

- Ədəbi üfüqlər

- İlyas Əfəndiyev

- Meyar-şəxsiyyətdir

- Xan bülbülün nağılı

- Tarix: yaxından və uzaqdan

- Şərqin dahisi

Filmoqrafiya

1. Geriyə baxmağa dəyər

2. Sən həmişə bizimləsən

3. Cavad Heyət varlığı

4. Üç zirvənin fatehi

ArturŞopenhayerdeyirdiki, oadamistedadlıdırki, qoyulanməsələnihamıdantezhəlledir, oadamdahidirki, yeniməsələninqoyuluşuilkdəfə onunağlınagəlir. Buradaprobleminqoyuluşuilə onunhəlliarasındakı intellektnisbətidəqiqifadə edilmişdir. Yaşarmüəllimdə problemə ənmükəmməl şərhvə həllverməklə bərabər, yeniproblemqoymağındamahirustası idi.

 Yalnızbədiimətnə yox, ümumiyyətlə, varlığaonunfərqlibaxışı vardır. Hərdənadamaelə gəlirdiki, varlıqhamıdanfərqliolaraqYaşarQarayevingözündə olduğundanfərqlibir ölçüdə, fərqlibiçimdə, fərqlirəngdə cilvələnir. O, ənadibirhadisənitamamilə qeyri-adirakursdandəyərləndirməyi, ondan ümumiləşmiş bitkinnəticə, düstur çıxarmağı ilə hərdəfə heyrətləndirməyibacarırıdı.

İşıqlı alimin ömrüqnün son günləri barədə Filologiya elmləri doktoru Sərxan Xavəri belə yazır:

2000-ci ilin əvvəllərində Yaşar müəllim infarkt keçirdi. "Qasırğa məni yaman yaxaladı. Yıxılsam, aparacaqdı. Ayağım üstə möhkəm dayandım, çiynimdən sürüşüb aşdı..." Onda hələ nə özünün, nə də başqalarının ağlına da gəlmirdi ki, bəla sürüşüb keçməyib. O, bir daha tam bərpa oluna bilmədi. Onun da əzabkeş sələfi Sabir kimi öncə ürəyi, az sonra isə qara ciyəri...

Əsərlərinin birində Yaşar müəllim Sabiri "qeyrətin ağrısına, namus yanğısına timsal" adlandırmışdı. Onu da acı tale yoldaşı Sabir kimi, ümummilli dərd Qarabağla bağlı "qeyrətin ağrısı, namus yanğısı" için-için ovmuşdu.

2002-ci ilin avqustu. Daxili İşlər Nazirliyinin Hospitalında Yaşar müəllim ölüm yatağında son günlərini yaşayır. Başının üstündə yaxın ailə üzvləri ilə bərabər, yetişdirmələri Hüseyn İsmayılov, Seyfəddin Rzasoy, Ağaverdi Xəlil və başqaları...

Yaşar müəllim yatağının başı tərəfindəki stolun üstündə əlyazmanı bizə göstərib dedi:

-Sonuncu kitabımdır: "Min ilin sonu". Mümkün olsa, onu kitablaşdırarsınız.

Sonra ağır-ağır əlavə etdi:

-Təsəvvür edin ki, dünyada hər hansısa bir bitki növünü yox etmək istəyirlər. Hər yerdə onun kökünü kəsir, toxumlarını məhv edirlər. Belə bir vəziyyətdə həmin bitkinin yalnız bircə toxumunu gizlətmək, qoruyub saxlamaq mümkün olsa, yenidən o bitki əvvəlcə kiçik bir ərazidə, daha sonra bir ölkədə, daha sonra bir qitədə, daha sonra bütün planetdə yayıla bilər.

Sonra əlavə etdi:

-Əgər siz məndən sonra elmi, halallığı, saflığı, mənəvi dəyərləri, ədaləti yalnız Ədəbiyyat İnstitutunda qoruyub saxlaya bilsəniz, onda bu dəyərlər zamanla Ədəbiyyat İnstitutundan Akademiyaya, Akademiyadan bütün ölkəyə yayıla bilər. Bu, Ustadın bizə son vəsiyyəti idi.

2002-ci il avqust ayının 25-də Yaşar Qarayev gözlərini dünyaya əbədi olaraq yumdu. Yaşar Qarayevin sağlığında üzünü görmədiyi sonuncu kitabı "Min ilin sonu" onun qırx mərasimində artıq çapdan çıxmışdı. "Fiziki mənada son nəfəsi və səsinin ritmi, ahəngi bu kitaba hopdu. Ömrün qürubu da elmdə yeni fikir və mülahizələrin doğuluşuna ünvanlandı, son anadək ona sədaqətlə xidmətə həsr edildi". Bu, həmin kitaba yazılan son sözün ilk cümlələrindəndir...

Yaşar Qarayevin ölümü Vsevold Meyerxoldun ifadələri ilə desək, həm də "istehsalatın radiasiyalı sahələrindən birində əməyin mühafizəsi qaydalarının kobudcasına pozulması" demək idi... 

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.03.2026)