Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi
XX əsrin ortalarında SSRİ rəhbərliyi qəti əmin idi ki, Qərbi Sibirdə, xüsusən Tümen vilayətində neft yoxdur. Rəsmi elmi dairələr bu fikri "qəbul olunmuş həqiqət" kimi təqdim edirdi. Amma bir azərbaycanlı geoloq vardı ki, bu "həqiqətə" qarşı çıxdı. Onun adı Fərman Salmanov idi…
Fərman Salmanov (28 iyul 1931, Morul, Şamxor rayonu – 31 mart 2007, Moskva). Təhsili Azərbaycan Sənaye İnstitutu (indiki ADNSU), ixtisası geoloq-neftçi idi. O, sıradan alim deyildi. Salmanov sahəyə baxaraq yox, torpağı "oxuyaraq" qərar verən nadir mütəxəssislərdən idi.
1950–60-cı illərdə bütün rəsmi elmi mərkəzlər Tümendə neftin olmadığını deyirdi; dövlət həmin əraziyə vəsait ayırmaq istəmirdi, gənc geoloqlar ora göndərilmirdi. Fərman Salmanov isə geoloji qatların quruluşunu, torpaq nümunələrini, qədim çöküntü strukturlarını təhlil edərək tam əks nəticəyə gəlmişdi. Qadağaya baxmayaraq nəticəyə gəlmişdi.
Qadağaya baxmayaraq qazma əmri verdi. Salmanov mərkəzin icazəsi olmadan, bütün məsuliyyəti öz üzərinə götürərək qazma işlərinə başladı. Bu addım karyerasını bitirə bilərdi, hətta həbsə səbəb ola bilərdi. Amma o, riskə gedirdi.
1961-ci ildə, Tümen vilayətində Megion yaxınlığında ilk güclü neft fontanı vuruldu. Bu, sadəcə yataq deyildi; bu hadisə SSRİ-nin enerji strategiyasını dəyişdi, Qərbi Sibiri dünyanın ən böyük neft bölgələrindən birinə çevirdi və ölkəni onilliklərlə neftlə təmin etdi. Salmanov həmin an Moskvaya məşhur teleqramını göndərdi: "Siz deyirdiniz ki, burada neft yoxdur. Mən isə onu tapdım."
Bu kəşfdən sonra Tümen vilayəti SSRİ-nin əsas neft bazasına çevrildi; minlərlə yeni yataq aşkarlandı, Sovet iqtisadiyyatı enerji böhranından xilas oldu. Bir çox tarixçi deyir ki, əgər Salmanov olmasaydı, SSRİ 1970–80-ci illərdə ciddi iqtisadi çöküşlə üzləşə bilərdi.
Amma niyə adı uzun illər kölgədə qaldı? Çünki o, mərkəzi elmi avtoritetlərə qarşı çıxmışdı; "qaydalara tabe olmayan" alim idi, respublikalardan çıxan dahilər çox vaxt arxa planda saxlanılırdı. Buna baxmayaraq, Salmanov Sosialist Əməyi Qəhrəmanı oldu, Lenin mükafatına layiq görüldü, amma xalq səviyyəsində tanınması gecikdi.
Fərman Salmanov yalnız Sibir neftinin banisi deyil; Azərbaycan neft məktəbinin gücünü sübut edən şəxsiyyətdir. O göstərdi ki, Bakı məktəbi yalnız Xəzərlə məhdudlaşmır; dünyanın taleyini dəyişə bilər.
Fərman Salmanov Tümendə neft çıxaran adam deyildi. O, Tümeni neft ölkəsinə çevirən adam idi. Rusiyada onun adına küçələr və yataqlar var.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(28.01.2026)
