İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Son illər doğum günündə “Qazax Xeyriyyə” İctimai Birliyinin təşəbbüsü ilə hər ilin bugünkü günü qocaman yazıçı Vidadi Babanlı ziyarət olunurdu, ötən il 98 yaşı təntənə ilə qeyd edilmişdi, hamı 100-ə hazırlaşırdı... Amma səd heyif. 100-2 görmək qismət olmadı...

Bəli, bu gün Azərbaycan ədəbiyyatında ən çox oxunan psixoloji əsərlərdən biri hesab olunan "Vicdan susanda" romanının müəllifi Vidadi Babanlının doğum günüdür. Onu oxuculara sevdirən cəhət insan hisslərini dərin və səmimi təsvir etməsidir.

Vidadi Babanlı 1927-ci il yanvarın 5-də Qazax rayonunun Şıxlı kəndində müəllim ailəsində doğulub. Burada orta məktəbi bitirdikdən sonra ADU-nun fılologiya fakültəsində təhsil alıb. Bir il Sabirabad şəhər orta məktəbində müəllim işləyib, sonra Bakıya köçüb "Azərbaycan müəllimi" qəzeti redaksiyasında ədəbi işçi vəzifəsində çalışıb

Moskvada M. Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutuna təhsil almağa göndərilib, orada aspiranturaya daxil olsa da, səhhəti üzündən Bakıya qayıtmalı olub. Burada "Ədəbiyyat qəzeti" redaksiyasında ədəbi işçi, sonra şöbə müdiri işləyib. Yaradıcılıqla əlaqədar Sumqayıt şəhərində fəhlə yataqxanasında tərbiyəçilik edib, əsərinə material toplayıb. "Azərbaycan" jurnalı redaksiyasında nəsr şöbəsinə başçılıq edib

Cəfər Cabbarlı adına "Azərbaycanfılm" kinostudiyasının dublyaj şöbəsində baş redaktor əvəzi, "Yazıçı" nəşriyyatında baş redaktor müavini olub. Hazırda bədii yaradıcılıqla məşğuldur. Onun ilk mətbu əsəri 1947-ci ildə "Azərbaycan gəncləri" qəzetində çıxan "Anam sən oldun" şeiridir. İlk şeirləri "Dönüş", "Təbrizdə bir gecə" poemaları dövri mətbuatda "Vidadi Şıxlı" təxəllüsü ilə çap olunub.

"Gəlin" povesti ilə nəsr yaradıcılığına başlayıb .

1954-cü ildən roman, povest, hekayə, oçerk, publisistik məqalələr, kinossenari yazıb. Əsərləri SSRİ və xarici ölkə xalqlarının dillərinə çevrilib. Son illər "Öz evində qonaq" pyesi tamaşaya qoyulub. Şeirləri dövri mətbuatda müntəzəm çap olunub. "Kişilik haqqında himn" şeirlər toplusu "Xəzər" nəşriyyatında kütləvi tirajla buraxılıb.

"Dərd məni dilləndirir" publisistik əsərlər toplusu, "Mənim gizlinlərim" avtobioqrafik romanı, "Ana intiqamı" (1995) povesti rəğbətlə qarşılanıb. Yazıçılardan ibarət xüsusi dəstə ilə İspaniya, Fransa, İtaliya, Almaniya, Polşa və bir sıra xarici ölkələrdə səfərdə olub.

Daha çox psixoloji roman və povestləri ilə məşhurdur. Əsərlərinin əsas mövzuları sevgi, vicdan, xəyanət, mənəvi seçim və insan daxili aləmidir. Dil baxımından əsərləri sadə, axıcı və təsirlidir, oxucu ilə tez ünsiyyət qurub. Əsərləri məktəb və universitetlərdə təhlil mövzusu kimi istifadə olunub. Onun qəhrəmanları adətən daxili ziddiyyətlər yaşayan, həyati seçim qarşısında qalan insanlardır.

Kitabları

1. Gəlin

2. Tanışlarım və dostlarım

3. Ayazlı gecələr

4. Həyat bizi sınayır

5. İnsaf nənə

6. Vicdan susanda

7. Ömürlük cəza

8. Hoydu dəlilərim, hoydu.

“Vicdan susanda” romanının xülasəsi

Və qeyd etdiyim kimi, “Vicdan susanda” sovet dövrünün ən kult romanlarından biri olub, Bakıda, Moskvada yüz min tirajlarla təkrar-təkrar nəşr edilib.

Kitabda iki fərqli insan tipi və həyat yanaşması qarşılaşdırılır.

- Əsərin qəhrəmanları arasında professor Söhrab Günəşli və onun aspirantı Vüqar Şəmsizadə kimi idealları yüksək, yaradıcı elmi fəaliyyətə sadiq şəxslər var. Onlar vicdanın səsini dinləyərək cəmiyyət və elm uğrunda çalışırlar.

- Digər tərəfdə isə xudbin və şəxsi mənafə güdən xarakterlər mövcuddur – onlar vicdanlarını susduraraq çirkin yollarla uğur tapmağa çalışırlar.

- Roman həm sosial, həm də daxili psixoloji mübarizəni təsvir edib, eyni zamanda sevgi-məhəbbət xəttini də önə çıxarıb.

Mükafatları

- Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri Fərmanı

- Azərbaycanın əməkdar incəsənət xadimi

- Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü

- "Şərəf" ordeni (Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafında böyük xidmətlərinə görə)

Ustad yazar 16 avqust 2025-ci ildə vəfat edib. Vəsiyyətinə uyğun olaraq doğulduğu Birinci Şıxlı kənd qəbiristanlığında dəfn olunub.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət!”

(05.01.2026)