NigarXanəliyeva,
“Ədəbiyyatvə incəsənət” portalınınXüsusiLayihələr şöbəsi
TürkMədəniyyətivə İrsiFonduilə Azərbaycan ƏdəbiyyatFondunun “Ədəbiyyatvə incəsənət” portalındayayımlananTürkdünyası məşhurları layihəsində bügünkü təqdimatToğrulbəybarədədir.
Toğrulbəy (Tuğrulbəy, tamadı — Rüknəddin ƏbuTalibMəhəmmədTuğrulbəyibnMikail) XI əsrdə Səlcuqilərdövlətininbanilərindənbiri, böyüktürksərkərdəsivə dövlətbaşçısı idi. O, türkvə islamtarixində mühümsiyasivə mədənidönüş nöqtəsininsimvolukimiqəbuledilir. Toğrulbəyinrəhbərliyiilə Səlcuqiləryalnızsiyasigücqazanmadılar, həmdə türk-islammədəniyyətininYaxın Şərqdə yenibirmərhələsinibaşlatdılar.
Toğrulbəyinatası Mikail, SəlcuqnəslininbanisiolanSəlcuqbəyinoğludur. BunəsilOğuztürklərininQınıqboyunamənsubidi. Toğrulbəytəxminən 990–995-ciillərdə anadanolmuş və gəncyaşlarındanetibarənatası və əmisiArslanYabquilə birlikdə OrtaAsiyadasiyasifəaliyyətlərdə iştiraketmişdir. Səlcuqtayfaları odövrdə Xorasan, Mavəraünnəhrvə İran ərazilərində köçərihəyattərzisürür, lakintədricənsiyasibirlikyaratmaqyolundaaddımlaratırdılar.
Toğrulbəyintarixisəhnəyə çıxışı əsasən 1030-cuillərə təsadüfedir. ƏmisiArslanYabqununQəznəvilərtərəfindən əsiralınmasındansonraSəlcuqtayfalarınınrəhbərliyiToğrulbəyvə qardaşı Çağrı bəyin əlinə keçmişdir. Qardaşlar əvvəlcə Xorasandamüstəqilbirsiyasigückimiformalaşmağa çalışdılar. 1040-cı ildə Dandanakandöyüşündə Toğrulvə Çağrı bəylərQəznəviləriməğlubedərəkSəlcuqilərdövlətinin əsasını qoydular. Buhadisə türktarixində birdönüş nöqtəsikimiqiymətləndirilir, çünkibuqələbə nəticəsində türktayfaları OrtaAsiyadan İranvə Mesopotamiyaistiqamətində geniş ərazilərə yayıldılar.
DandanakanqələbəsindənsonraToğrulbəydövlətinsiyasiidarəçiliyini öz üzərinə götürdü. O, dövlətinmərkəziniRey şəhərinə köçürərək, buradagüclü mərkəzləşmiş idarəetmə sistemiqurdu. Onundövründə dövlətinsərhədləriXorasan, İran, Azərbaycan, İraqvə Anadolununbirhissəsini əhatə edirdi. Toğrulbəyhəmdə islamdünyasındasiyasibirliyibərpaetməyə çalışırdı. O, Abbasilərlə yaxınmünasibətlərquraraq, 1055-ciildə Bağdadı Şiə Büveyhilərinhakimiyyətindənazadetdivə Abbasixəlifəsi əl-Qaiminhimayədarı elanolundu.
Bağdadadaxilolarkənxəlifə əl-QaimToğrulbəyi “Şərqinvə Qərbinhökmdarı” (“Məlikü’l-Məşriqvə’l-Məğrib”) tituluilə təltifetdi. Buhadisə türk-islamtarixində xüsusi əhəmiyyətdaşıyırdı, çünkihəminandanetibarəntürkhökmdarları islamaləmininsiyasiqoruyucuları rolunu öz üzərlərinə götürdülər. Toğrulbəyinsiyasətinəticəsində Səlcuqilərtəkcə hərbibaxımdandeyil, həmdə mədənivə dinibaxımdan İslamsivilizasiyasının əsasdayaqlarındanbirinə çevrildilər.
Toğrulbəyindövründə dövlətininzibatisistemiformalaşmağabaşladı. VəzirNizamülmülktərəfindənhəyatakeçirilənislahatlar, iqtasistemivə idarəetmədə türklərlə farslarınharmonik əməkdaşlığı budövlətinuzunömürlü olmasına şəraityaratdı. Toğrulbəy, həmçinin, elmvə mədəniyyətə böyük önəmverirdi. Onunhakimiyyətidövründə mədrəsələr, kitabxanalarvə diniocaqlaraçılmış, Bağdadvə Reykimi şəhərlərintellektualmərkəzlərə çevrilmişdi.
Toğrulbəy 1063-cü ildə Rey şəhərində vəfatetmişdir. Onun ölümü Səlcuqiimperiyası üçünböyükitkiidi, lakino, ardındamərkəzləşmiş, güclü birtürk-islamdövlətiburaxmışdı. Hakimiyyətdənsonrataxtaqardaşı oğluAlpArslankeçdivə Səlcuqiimperiyasını dahadagücləndirdi.
Toğrulbəyintarixi əhəmiyyətiondanibarətdirki, o, həmtürkdövlətçilik ənənəsiniislamsiyasisistemiilə birləşdirmiş, həmdə türkxalqlarınınmədənivə siyasinüfuzunuYaxın Şərqə yaymışdır. O, təkcə sərkərdə deyil, həmdə dövlətqurucusuidi.
“Ədəbiyyatvə incəsənət”
(04.11.2026)
