Nigar Xanəliyeva,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi layihələr şöbəsi
Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ilə birgə layihəsində mövzumuz yenə məşhur türklərdir. Bu dəfə Məhtimqulu Fəraqi barədə danışacağıq.
Türk xalqlarının ədəbi düşüncə tarixində elə sənətkarlar var ki, onların yaradıcılığı yalnız bədii sözün gözəlliyi ilə deyil, bütöv bir xalqın mənəvi yaddaşını ifadə etməsi ilə seçilir. XVIII əsr türkmən poeziyasının görkəmli nümayəndəsi Məhtimqulu Fəraqi bu baxımdan xüsusi mövqeyə malikdir. Təxminən 1724-cü ildə dünyaya gəldiyi qəbul edilən şair klassik türkmən ədəbiyyatının inkişafına, ədəbi dilin zənginləşməsinə və milli özünüdərkin güclənməsinə mühüm töhfələr vermişdir. Onun yaradıcılığı xalqın gündəlik həyatından doğan duyğuları fəlsəfi düşüncə ilə birləşdirir, sadə insanın sevincini, ağrısını, mənəvi axtarışlarını və gələcəyə dair arzularını poetik ifadəyə çevirir.
Bu sənətkarın yetişməsində ailə mühiti və aldığı təhsil mühüm rol oynamışdır. Atası Dövlətməmməd Azadi dövrünün tanınmış şairlərindən və mütəfəkkirlərindən biri idi. Məhtimqulu Buxaradakı Kökgəldaş və Xivədəki Şirqazi mədrəsələrində təhsil alaraq Şərq ədəbiyyatı və elmi düşüncəsi ilə yaxından tanış olmuşdur. Firdovsi, Nizami, Sədi, Nəvai, Füzuli kimi sənətkarların yaratdığı ədəbi ənənələr onun dünyagörüşünün formalaşmasına təsir göstərmişdir. Bununla belə, o, klassik Şərq poeziyasını sadəcə təqlid etməmiş, həmin ənənələri öz xalqının dili, dünyası və mənəvi ehtiyacları ilə birləşdirərək fərqli bir poetik üslub yaratmışdır. Beləliklə, ümumşərq ədəbi irsi ilə türkmən xalqının milli təcrübəsi onun yaradıcılığında vahid bədii düşüncəyə çevrilmişdir.
Şairin ədəbiyyat tarixindəki ən mühüm xidmətlərindən biri xalqın anladığı dilə və canlı danışıq ənənəsinə söykənən poeziyanı yüksək sənət səviyyəsinə çatdırmasıdır. Ədəbiyyatın gücü yalnız mürəkkəb ifadələrdə və çətin anlaşılan obrazlarda deyil, insanın qəlbinə toxuna bilməkdədir. Bu mənada onun şeirləri xalqın gündəlik həyatından uzaqlaşmır, eyni zamanda həmin həyatın daxilində gizlənən böyük sualları üzə çıxarır. Sevgi, sədaqət, dostluq, zəhmət, ədalət və vətənə bağlılıq kimi mövzular fərdi hisslərin sərhədini aşaraq ictimai məna qazanır. Məhz bu xüsusiyyətlər Məhtimqulunun ədəbi irsini ayrı-ayrı dövrlərin zövqündən asılı olmayan mənəvi sərvətə çevirir.
Onun poeziyasında milli birlik ideyası xüsusi yer tutur. Şair türkmən tayfaları arasındakı parçalanmanın xalqın gücünü zəiflətdiyini görür, insanların ortaq gələcək naminə birləşməsini arzulayırdı. Bu çağırışları yalnız siyasi məqsəd kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Burada daha dərin bir fəlsəfi məna da var: insanları ortaq mənsubiyyət birləşdirsə də, həmin birliyi qorumaq üçün qarşılıqlı məsuliyyət, etibar və həmrəylik lazımdır. Bir xalqın gücü yalnız onun sayında və maddi imkanlarında deyil, üzvlərinin bir-birinə münasibətində, ortaq dəyərləri yaşatmaq bacarığında da təzahür edir. Buna görə də şairin milli birlik düşüncəsi konkret tarixi şəraitdən doğsa da, ümumbəşəri məna daşıyır.
Məhtimqulunun vətən mövzusuna münasibəti də bu düşüncə ilə sıx bağlıdır. Onun üçün vətən yalnız doğulub boya-başa çatdığı torpaq deyil, dilin, yaddaşın, adətlərin və mənəvi bağlılığın yaşadığı məkandır. Vətən sevgisi insanın duyğularında başlayır, lakin məsuliyyətli davranışında gerçəkləşir. Bu yanaşma vətənpərvərliyi sadəcə emosional hiss olmaqdan çıxarır və onu ictimai öhdəliyə çevirir. Şairin yaradıcılığında xalqın taleyi ilə fərdin mənəvi mövqeyi arasında əlaqə məhz burada aydın görünür. Cəmiyyətin gələcəyi hər bir insanın seçimi, vicdanı və başqalarına münasibəti ilə formalaşır.
Yaradıcılığının digər mühüm istiqaməti insan xarakterinin və əxlaqi keyfiyyətlərin araşdırılmasıdır. Şair insanın dəyərini var-dövlət, şöhrət və zahiri nüfuzla ölçməyə qarşı çıxır, dürüstlük, səxavət, təvazökarlıq və ədaləti üstün tutur. Bu düşüncədə insanın daxili aləmi onun zahiri mövqeyindən daha əhəmiyyətlidir. Sərvət insanın imkanlarını artıra bilər, lakin onu avtomatik olaraq müdrik etmir; yüksək mövqe də özlüyündə ədalət yaratmır. Əsl kamillik insanın sahib olduqlarından necə istifadə etməsində, gücünü başqalarını əzməyə deyil, fayda verməyə yönəltməsində üzə çıxır. Bu baxımdan onun əxlaqi görüşləri yalnız fərdi davranış qaydaları deyil, sağlam cəmiyyətin mənəvi əsasları haqqında düşüncələrdir.
Məhtimqulunun lirikasında sevgi və insan münasibətləri də mühüm yer tutur. Lakin bu hisslər yalnız romantik həyəcan və şəxsi xoşbəxtlik çərçivəsində qalmır. Sevgi insanın özündən kənara çıxması, başqa bir varlığın duyğularını anlamağa çalışması və mənəvi baxımdan dəyişməsi kimi də təqdim olunur. Həsrət, ayrılıq və sədaqət motivləri insan qəlbinin mürəkkəbliyini üzə çıxarır. Burada sevən insan yalnız arzulayan deyil, həm də gözləyən, səbir edən və öz hissləri ilə mübarizə aparan bir varlıqdır. Bu səbəbdən lirik duyğuların arxasında insanın özünü tanımaq cəhdi dayanır. Şairin poetik dünyasında hiss və düşüncə bir-birini tamamlayır. Duyğu insanı dərinləşdirir, düşüncə isə ona yaşadıqlarının mənasını anlamağa kömək edir.
Bu poeziyanın fəlsəfi dəyəri insanın həyat qarşısında tutduğu mövqeyə münasibətdə də üzə çıxır. Zaman keçir, insanın arzuları dəyişir, dünya müxtəlif sınaqlarla üz-üzə qalır. Lakin vicdan, ədalət və insanlıq kimi dəyərlər öz əhəmiyyətini itirmir. Şairin düşüncəsində müdriklik yalnız çox bilmək deyil, doğru ilə yanlışı ayırd etmək və bu fərqi gündəlik davranışda qorumaq bacarığıdır. İnsan öz səhvlərini görməyə hazır olmadıqda inkişaf edə bilmir. Özünü sorğulamaqdan çəkinmədikdə isə mənəvi yetkinliyə doğru irəliləyir. Bu baxımdan onun əsərləri oxucunu yalnız keçmişin mənəvi qaydaları ilə tanış etmir, həm də şəxsi məsuliyyət haqqında düşünməyə çağırır.
Məhtimqulunun yaradıcılığının təsiri onun yaşadığı dövrlə məhdudlaşmamışdır. Ondan sonra gələn türkmən şairləri onun açdığı poetik yoldan bəhrələnmiş, milli dilə, xalq həyatına və fəlsəfi mövzulara əsaslanan ədəbi ənənəni davam etdirmişlər. Əsərlərinin müxtəlif dillərə tərcümə olunması və irsinin elmi şəkildə araşdırılması da onun yaradıcılığının daha geniş mədəni mühitdə tanınmasına şərait yaratmışdır. Bununla belə, onun irsini yalnız milli ədəbiyyatın inkişafındakı xidmətləri ilə qiymətləndirmək kifayət deyil. Bir xalqın taleyindən danışarkən insanlığın ortaq problemlərini də ifadə edə bilmək böyük sənətin əsas xüsusiyyətlərindəndir.
Bu gün həmin poeziyaya müraciət etdikdə qarşımızda yalnız XVIII əsrin türkmən dünyası dayanmır. Biz həm də birlik axtaran cəmiyyətləri, ədalət istəyən insanları, mənəvi dayaq axtarışında olan fərdləri görürük. Tarixi şərait dəyişsə də, insanın özünə və cəmiyyətə ünvanladığı suallar yaşayır: Bizi həqiqətən güclü edən nədir? İnsan nə zaman kamilləşir? Vətənə bağlılıq hansı davranışlarla təsdiqlənir? Məhtimqulunun poetik irsi bu suallara hazır və dəyişməz cavablar verməkdən çox, onları düşünməyin vacibliyini göstərir.
Böyük sənətkarların ömrü bioloji zamanla məhdudlaşmır, eyni zamanda onların düşüncələri yeni nəsillərin şüurunda yaşadıqca mənəvi həyatlarını davam etdirirlər. Məhtimqulu Fəraqinin böyüklüyü də xalqının dilini, ağrısını və arzularını poeziyanın gücünə çevirə bilməsindədir. Onun yaradıcılığı sübut edir ki, söz yalnız hissləri ifadə edən vasitə deyil, həm də cəmiyyəti düşündürən, insanı öz məsuliyyəti ilə üzləşdirən və ortaq gələcəyə inam yaradan qüvvədir. Bu səbəbdən onun adı türkmən ədəbiyyatının tarixində qaldığı kimi, milli kimlik, insanlıq və mənəvi kamillik haqqında düşüncələrdə də öz əhəmiyyətini qoruyur.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(14.10.2026)
