Murad Vəlixanov,
"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi
Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının birgə layihəsində qədim türk hərb sənəti barədə söhbətlərimiz davam edir. Təsadüfi deyil ki, qədim türk hərb sənəti mədəniyyəti dünya hərb sənəti tarixində özünəməxsus yer tutur.
Hərb tarixinə "Hilal taktikası", "Turan taktikası" və ya "Qurd qapanı" kimi düşən bu döyüş strategiyası, qədim dövrlərdən bəri türk ordularının sayca özlərindən qat-qat çox olan düşmən ordularını məğlub etmək üçün istifadə etdiyi unikal bir manevr sistemidir. Bu taktika öz adını təbiətdən – qurd sürülərinin ov edərkən tətbiq etdiyi təbii instinktdən və ordunun döyüş meydanında aldığı aypara formasından götürüb.
Taktikanın quruluşu və mərhələləri
Hilal taktikası olduqca mürəkkəb riyazi hesablama, yüksək nizam-intizam və sürətli hərəkət tələb edən iki əsas mərhələdən ibarətdir: Saxta Ricat (Yalandan geri çəkilmə) və Pusqu.
1. Ordu bölgüsü: Savaş başlamazdan əvvəl türk ordusu üç hissəyə ayrılır: Mərkəz qüvvələri, Sağ qanad və Sol qanad. Qanadlar adətən relyefin əlverişli yerlərində (meşəlik, təpə arxası) gizlənirlər.
2. Tələyə çəkmə (saxta ricat): Mərkəzdəki süvari dəstələr düşmənə qarşı sürətli hücuma keçir. Qısa bir toqquşmadan sonra sanki panikaya düşüb məğlub olublar fərzini yaradaraq geri qaçmağa başlayırlar. Bu zaman at üstündə geriyə doğru ox atmaqla (Parfiya atışı) düşmənə itki verməyə davam edirlər.
3. Mühasirə və qapanma (hilalın uclarının birləşməsi): Düşmən ordusu qələbə çaldığını düşünərək qaçan mərkəz qüvvələrini kor-koranə təqib edir və irəli atılır. Düşmən planlaşdırılan pusu sahəsinə tam daxil olduqda, gizlənən sağ və sol qanadlar qəfil hərəkətə keçərək cinahlardan düşmənin arxasına keçirlər. Geri qaçan mərkəz qüvvələri də birdən dayanaraq geriyə dönür və hücuma keçir. Ordunun qanadları birləşərək tam bir "Aypara" (Hilal) qurur, uclar bağlandıqdan sonra düşmən dairəvi "Qurd qapanı"na düşərək tamamilə məhv edilir.
Tarixdə uğurlu tətbiqləri
Hun-Çin Savaşları: Hun xaqanı Mete xan (Mao-dun) e.ə. 200-cü ildə Baydonq döyüşündə 320 minlik Çin ordusunu bu taktika ilə mühasirəyə almış və Çin imperatorunu sülh bağlamağa məcbur etmişdir.
Malazgirt döyüşü (1071): Sultan Alp Arslan sayca özündən iki-üç dəfə çox olan Bizans ordusunu Malazgirt düzənliyində Turan taktikası ilə darmadağın etmiş, imperator IV Diogeni əsir götürmüşdür.
Mohaç döyüşü (1526): Sultan Süleyman Qanuni Macar ordusunu cəmi 2 saat ərzində hilal taktikası və topların strateji yerləşdirilməsi sayəsində tarix səhnəsindən silmişdir.
Vətən Müharibəsi (2020): Müasir tarixdə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri Qarabağda torpaqları işğaldan azad edərkən qədim hilal taktikasını müasir pilotsuz təyyarələr (PUA) və artilleriya sistemləri ilə sintez edərək düşmən qüvvələrini darmadağın etmişdir.
Nəticə
Hərbi uğurlar təsadüfi deyil, dərin hərbi zəkaya və strateji baxışa əsaslanır. Hilal taktikası türk ordularının gücü meydanda reallaşdıran hərbi dühanın simvoludur.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(13.10.2026)
