Nigar Xanəliyeva,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi layihələr şöbəsi
Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ilə birgə layihəsində mövzumuz yenə məşhur türklərdir. Bu dəfə Abay Kunanbayev barədə danışacağıq.
Bəzən bir şairin taleyi bütöv bir xalqın taleyi ilə elə sıx birləşir ki, onun yaradıcılığına nəzər salmaq həmin xalqın düşüncə tarixini oxumağa çevrilir. Qazax ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi, filosof, bəstəkar və maarifçi Abay Kunanbayev də belə şəxsiyyətlərdəndir. 1845-ci ildə dünyaya gələn və 1904-cü ildə vəfat edən Abay müasir qazax yazılı ədəbiyyatının və ədəbi dilinin formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Lakin onun böyüklüyünü yalnız ədəbiyyat tarixində tutduğu mövqe ilə ölçmək mümkün deyil. Abay xalqının qarşısında duran ən çətin sualları kimi bunları göstərirdi: cəhalətdən necə xilas olmaq, ədalətli cəmiyyət necə qurmaq, insan öz mənəvi dəyərini necə qazanmaq kimi məsələləri yaradıcılığının mərkəzinə gətirmişdir.
Abayın yaşadığı XIX əsr qazax cəmiyyəti üçün ziddiyyətlərlə dolu bir dövr idi. Ənənəvi həyat tərzi, ictimai münasibətlər və siyasi dəyişikliklər insanları yeni seçimlər qarşısında qoyurdu. Abay bu dəyişikliklərə yalnız şair həssaslığı ilə deyil, düşünən bir ziyalının məsuliyyəti ilə yanaşırdı. O, xalqını sevir, lakin bu sevgini təriflərlə məhdudlaşdırmırdı. Xalqına olan bağlılığı onu cəmiyyətin qüsurlarını da açıq şəkildə göstərməyə sövq edirdi. Çünki həqiqi sevgi bəzən təsəlli verməkdən daha çox, insanı öz səhvləri ilə üz-üzə qoymaq cəsarətidir.
Abayın “Qara sözlər” adı ilə tanınan fəlsəfi nəsr əsəri bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Qırx beş əsas bölmədən ibarət olan bu əsərdə müəllif insanın mənəvi məsuliyyəti, elmə münasibəti, əmək, əxlaq, tərbiyə və cəmiyyətin problemləri haqqında düşüncələrini ifadə edir. Burada Abay sadəcə öyüd verən müəllim deyil; insanın daxilinə suallar yönəldən bir mütəfəkkirdir. O, insanın nə üçün yaşadığını, hansı dəyərlərlə kamilləşdiyini və öz ömrünü nəyə sərf etdiyini düşünməsini istəyir. “Qara sözlər”in əsas ideyalarından biri budur: insanın dəyəri onun mənsub olduğu ailə, tutduğu mövqe və ya topladığı sərvətlə deyil, düşüncəsi, əməyi və mənəvi keyfiyyətləri ilə müəyyənləşir.
Abayın dünyagörüşündə elmin və təhsilin yeri xüsusilə böyükdür. Onun fikrincə, cahilliyin qarşısında dayanmağın yolu yalnız savad əldə etmək deyil, öyrənməyə həqiqi ehtiyac duymaqdır. Çünki insan məlumatlı görünüb düşüncəsiz qala, çox danışıb az anlaya bilər. Elm isə yalnız yaddaşda toplanan bilik deyil; insanın dünyanı və özünü daha düzgün dərk etməsinə imkan verən qüvvədir. Bu baxımdan Abayın maarifçilik ideyaları bu gün də aktualdır. Müasir dövrdə informasiya bolluğu içində yaşasaq da, hər məlumatı həqiqət hesab etmək, düşünmədən qərar vermək və biliyi şəxsi inkişafdan çox nümayiş vasitəsinə çevirmək təhlükəsi qalır. Abayın çağırışı isə bizi bir daha xatırladır: öyrənmək insanın yalnız zehnini deyil, xarakterini də dəyişdirməlidir.
Şairin “Qış”, “Payız”, “Yay” və “Yaz” mövzulu şeirlərində təbiət təsvirləri də xüsusi məna daşıyır. Bu əsərlərdə təbiət sadəcə gözəlliyi ilə təqdim olunan mənzərə deyil, həyatın ritmini və insanın onunla münasibətini açan bədii aləmdir. Qazax çöllərinin sərt qışı, payızın kədəri, yayın canlılığı və yazın oyanışı oxucunun gözləri qarşısında canlanır. Abay təbiəti müşahidə etməklə kifayətlənmir; onun hərəkətində həyatın qanunauyğunluğunu duyur. Təbiət dəyişir, fəsillər bir-birini əvəz edir, insan həyatı da zamanın axarında dəyişir. Ancaq bu dəyişikliklər arasında insanın öz mənəvi mahiyyətini qoruması məsələsi açıq qalır.
Abayın “Qalın elim, qazaxım, qayran jurtym” əsəri onun xalqına münasibətini anlamaq üçün mühüm nümunədir. Bu şeirdə vətən sevgisi romantik təriflərdən daha mürəkkəb məna daşıyır. Şair xalqının vəziyyətindən narahatdır, onun daxilindəki parçalanmanı, xırda maraqlar uğrunda mübarizəni və tərəqqiyə mane olan davranışları tənqid edir. Lakin bu tənqid xalqından uzaqlaşmaq deyil, onu daha güclü görmək istəyindən doğur. Abay üçün vətənpərvərlik yalnız keçmişlə fəxr etmək deyil, eyni zamanda xalqın gələcəyi üçün məsuliyyət daşımaqdır. Bu düşüncə bu gün də əhəmiyyətlidir: cəmiyyətə bağlılıq onun problemlərini görməmək yox, onları həll etmək üçün düşünmək və çalışmaq deməkdir.
Şairin “Elm tapmadan öyünmə” məzmununu daşıyan “Ğılım tappay maqtanba” əsərində də eyni mənəvi xətt davam edir. Abay insanı boş lovğalıqdan uzaqlaşmağa, zəhmətə və biliyə qiymət verməyə çağırır. Onun üçün insanın yüksəlişi başqalarından üstün görünməkdə deyil, dünənki özündən daha kamil olmaqdadır. Bu fikir sadə səslənsə də, dərin fəlsəfi məna daşıyır, insan özünü yalnız başqaları ilə müqayisə etdikdə qürurun və rəqabətin əsirinə çevrilə bilər; özünü inkişaf etdirməyə yönəldikdə isə həqiqi tərəqqiyə başlayar.
Abay yalnız orijinal şeirləri ilə deyil, dünya ədəbiyyatına açıq münasibəti ilə də seçilirdi. O, Puşkinin, Lermontovun və Krılovun əsərlərini qazax dilinə tərcümə etmiş, Şərq ədəbiyyatından aldığı bilikləri Rusiya və Avropa ədəbi düşüncəsi ilə əlaqələndirmişdir. Bu, onun öz milli kimliyindən uzaqlaşması demək deyildi. Əksinə, Abay başqa xalqların ədəbiyyatına müraciət etməklə qazax dilinin ifadə imkanlarını genişləndirir, öz xalqının dünya mədəniyyəti ilə dialoqa girməsini istəyirdi. Onun yaradıcılığı göstərirdi ki, milli kimliyi qorumaq dünyadan təcrid olunmaq deyil. Başqa mədəniyyətləri öyrənmək insanın öz köklərini daha dərindən anlamasına da kömək edə bilər.
Abayın “İsgəndər” və “Məsud” poemalarında da insan xarakteri, seçim və mənəvi dəyərlər məsələləri diqqət mərkəzindədir. Bu əsərlərdə hadisələr yalnız süjet yaratmaq üçün deyil, insanın daxilindəki ziddiyyətləri açmaq üçün istifadə olunur. Güc, sərvət və şöhrət insanı zahirən yüksəldə bilər, lakin bunların heç biri öz-özlüyündə müdriklik yaratmır. İnsan sahib olduqlarının çoxluğu ilə deyil, onlardan necə istifadə etməsi ilə qiymətləndirilir. Beləliklə, Abayın yaradıcılığında hakimiyyət və qüdrət anlayışları da mənəvi məsuliyyətlə ölçülür.
Abayın düşüncəsində insanın kamilləşməsi hazır bir vəziyyət deyil, ömür boyu davam edən prosesdir. İnsan öz zəifliklərini tanımalı, səhvlərindən nəticə çıxarmalı, biliyə və ədalətə doğru hərəkət etməlidir. Şairin mənəvi dünyasında ağıl, ürək və iradə bir-birindən ayrı təsəvvür edilə bilməz. Ağıl insana doğru yolu göstərir, ürək mərhəmət və insanlıq hissini qoruyur, iradə isə doğru bildiyini həyata keçirməyə kömək edir. Bunlardan biri çatışmadıqda insanın daxili tarazlığı pozula bilər. Bu yanaşma Abayın yaradıcılığını yalnız öz dövrünün ictimai problemləri ilə bağlı əsərlər toplusu olmaqdan çıxarır və onu ümumbəşəri insan fəlsəfəsinə yaxınlaşdırır.
Abayın ölümündən bir əsrdən çox vaxt keçsə də, onun sözləri köhnəlməyib. Çünki o, yalnız öz dövrünün insanlarından danışmırdı; insanın dəyişməyən zəifliklərini, axtarışlarını və mənəvi ehtiyaclarını araşdırırdı. Bu gün də cəhalətlə mübarizə, ədalətə ehtiyac, insanın özünü tanımaq arzusu və cəmiyyət qarşısında məsuliyyət kimi məsələlər öz aktuallığını qoruyur. Abay bizə hazır cavablar verməkdən çox, düzgün suallar verməyi öyrədir. Bəlkə də böyük mütəfəkkirin əsas gücü elə bundadır: o, oxucusunu yalnız düşünməyə deyil, düşündüklərini həyatında gerçəkləşdirməyə çağırır.
Abay Kunanbayev qazax xalqının şairi olmaqla yanaşı, insanın mənəvi azadlığına inanan böyük bir mütəfəkkirdir. Onun yaradıcılığında söz cəmiyyətin aynasına, elm tərəqqinin yoluna, vicdan isə insanın daxili ölçüsünə çevrilir. Şairin irsi xatırladır ki, xalqın yüksəlişi yalnız maddi imkanlarla deyil, düşünən, öyrənən, ədaləti qoruyan və öz məsuliyyətini anlayan insanların yetişməsi ilə mümkündür. Abayın əsl böyüklüyü də məhz bundadır: o, qazax xalqına yalnız şeirlər deyil, özünü tanımaq və gələcəyini düşünmək üçün mənəvi bir yol göstərmişdir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(12.10.2026)
