(Və ya qədim türklərdə akustik və psixoloji hərb) 

İmran Verdiyev,

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının birgə layihəsində bu dəfə fərqli mövzuya toxunacağıq.Qədim türk hərb tarixi yalnız polad qılıncların, oxların və strateji gedişlərin toqquşmasından ibarət deyildi. Döyüş meydanının görünməyən, lakin ən azı fiziki silahlar qədər dağıdıcı olan başqa bir ölçüsü də vardı: psixoloji hərb. Təbiətlə iç-içə yaşayan, sonsuz bozkırlarda öz hərbi doktrinasını formalaşdıran qədim türk tayfaları səs (acoustics) elmini və insan psixologiyasını müharibənin tərkib hissəsinə çevirməyi bacaran ilk sivilizasiyalardan olmuşlar.

Söhbətimiz bu barədədir.

Düşməni döyüş başlamadan mənəvi cəhətdən çökdürmək, onun sıralarında xaos yaratmaq və rəqib döyüşçünün daxili qorxusunu alovlandırmaq üçün istifadə edilən akustik metodlar – xüsusilə döyüş naraları, təbiət səslərinin təqlidi və qırtlaq musiqisi türk hərb maşınının gizli səs silahı idi.

Türk döyüş strategiyasında düşmənə göz dağı vermək üçün ilk addım kütləvi və ritmik akustik hücum idi. "Nara" və ya "Savaş çığlığı" adı verilən bu səslər təsadüfi qışqırıqlar deyil, əvvəlcədən planlaşdırılmış akustik rezonanslar idi.

Türk-monqol ordu ənənəsində kütləvi şəkildə çıxarılan "Vur ha!" (sonradan bir çox dillərə "Hurra"/”Yalla”/”Uraa” kimi keçmişdir) və ya "Kür-Kür" kimi qalın, sinədən gələn nidalar eyni anda minlərlə döyüşçü tərəfindən təkrar edilirdi.

Və ya türk mifologiyasında xilaskar və güc rəmzi sayılan bozqurd (Börü) səsinin təqlidi xüsusi bir yer tuturdu. Gecə basqınlarında və ya dumanlı havalarda minlərlə adamdan ibarət Türk süvarilərinin eyni anda boğuq şəkildə qurd kimi ulaması düşmən düşərgəsində mistik bir dəhşət yaradırdı. Düşmən qarşısında sadəcə insan ordusu deyil, fövqəltəbii bir gücün olduğunu düşünürdü.

Müasir psixofizika sübut edir ki, aşağı tezlikli kütləvi səslər (infrasəsə yaxın tezliklər) insan orqanizmində təşviş, ürək döyüntüsünün artması və şüursuz qorxu hissi yaradır. Türklər bu təbiət qanununu təcrübədən bilərək döyüşdən öncə dəbilqələrə, qalxanlara vurulan ritmik zərbələrlə səs naralarını birləşdirirdilər.

Qırtlaq musiqisi də türk döyüşçüsünün ruhani və psixoloji silahı idi. Bu musiqi xüsusilə Altay, Tuva, Xakas və Yakut türkləri arasında "Xoomey", "Kargıraa" və ya "Sığıt" adlanan, eyni anda birdən çox tezlikdə səs çıxarmaq sənətidir. Şamanizm və Tanrıçılıq inancı ilə sıx bağlı olan bu səs texnikası təkcə bir incəsənət növü deyil, həm də döyüşçüdə adrenalin səviyyəsini yüksəltmək və düşmənə psixoloji təzyiq göstərməsi üçün istifadə olunurdu.

Qırtlaq səsinin müharibədəki əsas funksiyalarından biri metafizik dəhşət yaratmaq idi. Kargıraa texnikasında səs tellərinin alt hissəsindən çıxarılan inanılmaz dərəcədə boğuq, gur və dərin bas səsi insanın boğazından deyil, sanki yerin altından və ya bir yırtıcı heyvanın sinəsindən gəlirmiş kimi hiss etdirir. Döyüş meydanında yüzlərlə döyüşçünün bu səsləri çıxarması düşməndə "iblis ordusu" ilə döyüşdükləri illüziyasını yaradırdı.

          Qırtlaq səsinin müharibədəki funksiyalarından biri də döyüşçünün adrenalin səviyyəsini maksimuma qaldırması və ağrı həddini yüksəltməsi idi.   Qırtlaq musiqisi ifa edən döyüşçü bədənindəki rezonans vasitəsilə hipnotik bir vəziyyətə düşürdü. Bu səs texnikası beyində alfa və teita dalğalarını artıraraq qorxu hissini kəsir, adrenalin səviyyəsini maksimuma qaldırır və ağrı həddini yüksəldirdi.

          Digər bir funksiya isə uzaq məsafəli əlaqə və təbiətlə maskalanma  sayıla bilər. Qırtlaq müsiqisinin yüksək tezlikli növü olan "Sığıt" (fışqırıq kimi çıxan səs) külək səsinə və ya quş qışqırığına bənzəyirdi. Geniş bozkırda düşmənə hiss etdirmədən kəşfiyyat xəbərlərini ötürmək və ya süvarilərə manevr əmri vermək üçün bu fit və qırtlaq səsləri şifrəli siqnal rolunu oynayırdı.

          Türklərin səs vasitəsilə psixoloji təzyiqi yalnız insan səsi ilə məhdudlaşmırdı. Türk hərb sənətində silahlar və musiqi alətləri ilə gücləndirilmiş akustik taktikalar da tətbiq edilirdi.  Onlar səs effektlərini hərbi texnika ilə sintez edirdilər.

Məsələn, Mete Xaqan tərəfindən icad edilən islıqlı oxlar, ucluğunda xüsusi deşiklər olan və atıldıqda havanı yararaq qorxunc bir vızıltı/fit səsi çıxaran oxlar idi. Binlərlə islıqlı oxun eyni anda havada süzülməsi qarşı tərəfdə kütləvi panika yaradırdı; düşmən oxun haradan gəldiyini və hara düşəcəyini təyin edə bilmir, psixoloji olaraq ifliç olunurdu.

Yaxud hunlardan osmanlıya qədər davam edən təbil (kos) və zurna ritmləri sadəcə marş deyildi. Nəhəng dəvə koslarının vurulması yerin titrəməsi hissini yaradır, qırtlaq səsləri və döyüş naraları ilə birləşdikdə qarşı tərəfin ordu nizamını mənəvi olaraq pozurdu.

Qısası, qədim türklər döyüş meydanında qələbəni yalnız fiziki güclə deyil, həm də ruhun iradəsi ilə qazanırdılar. Onlar öz səslərini – qırtlaq musiqisinin dərinliyini, bozkır yırtıcılarının nəriltisini və döyüş naralarını – bir psixoloji silah kimi mükəmməlləşdirmişdilər.

Bu akustik taktikalar düşmənin şüuraltına birbaşa təsir edərək onda "məğlubedilməz bir qüvvə ilə qarşı-qarşıya olduğu" hissini oyadır və döyüşün taleyini daha ilk ox atılmadan türk ordusunun xeyrinə həll edirdi. Qırtlaq musiqisi və döyüş səsləri, bozkır insanının təbiətlə bütünləşərək yaratdığı ən unikal və qorxunc hərbi irslərdən biridir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.10.2026)