Nigar Xanəliyeva,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi layihələr şöbəsi
Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ilə birgə layihəsində mövzumuz yenə məşhur türklərdir. Bu dəfə Nazım Hikmət barədə danışacağıq.
Nazım Hikmət Ran XX əsr türk poeziyasının ən mühüm simalarından biri, türk şeirinin forma və məzmun baxımından yenilənməsində böyük rol oynamış sənətkardır. 1902-ci ildə Salonikidə anadan olan şair yaradıcılığının ilk mərhələsində heca vəznindən istifadə etsə də, sonralar sərbəst şeirə keçərək türk poeziyasının ifadə imkanlarını genişləndirmişdir. Onun yaradıcılığı yalnız poetik forma baxımından deyil, insan, cəmiyyət, vətən, azadlıq və müharibə kimi mövzuların işlənməsi baxımından da yeni istiqamət yaratmışdır.
Nazım Hikmətin poeziyasının əsas xüsusiyyətlərindən biri şeiri həyatın özünə yaxınlaşdırmasıdır. O, cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrinin həyatını, insanların gündəlik qayğılarını, müharibənin yaratdığı faciələri və azadlıq arzusunu poetik düşüncənin mərkəzinə gətirmişdir. Şairin yaradıcılığında fərdi hisslərlə ictimai hadisələr bir-birindən ayrılmır. Bu xüsusiyyət onun poetik irsinin əsas istiqamətlərindən birini təşkil edir.
Şairin yaradıcılığında vətən və milli mübarizə mövzusu xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu baxımdan “Kuvâyi Milliye” onun ən mühüm əsərlərindən biridir. Əsərdə Türkiyənin Milli Mübarizə dövrü və həmin mübarizənin iştirakçılarının taleyi poetik şəkildə təqdim edilir. Nazım Hikmət burada yalnız tanınmış tarixi şəxsiyyətlərə deyil, müharibənin içərisində olan adi insanlara da diqqət yetirir. Bu yanaşma onun tarixə fərqli baxışını ortaya qoyur.
Nazım Hikmətin yaradıcılığında insan obrazının xüsusi mövqeyi “Memleketimden insan manzaraları” əsərində daha aydın görünür. Beş cilddən ibarət bu genişmiqyaslı əsərdə müxtəlif sosial təbəqələrdən olan insanların həyatları, düşüncələri və taleləri təsvir edilir. Şair burada klassik poetik çərçivələri genişləndirərək tarix, statistika, coğrafiya və gündəlik həyat kimi müxtəlif materialları belə poetik mətnin tərkibinə daxil etmişdir. Nazım Hikmət Kültür və Sənət Vəqfinin məlumatında bu əsərin sıradan insanların həyatını şeir vasitəsilə təqdim etmək məqsədi daşıdığı xüsusi vurğulanır.
Onun poetik irsinin mühüm nümunələrindən biri “Simavna Kadısı oğlu Şeyh Bedreddin destanı”dır. Bu əsərdə XIV–XV əsrlərin tarixi hadisələri və Şeyx Bədrəddinin mübarizəsi poetik müstəviyə gətirilir. Nazım Hikmət tarixi şəxsiyyətə müraciət etməklə yanaşı, dövrün ictimai münasibətlərini və sosial ziddiyyətlərini də əks etdirmişdir. Əsər şairin tarixi mövzunu müasir düşüncə ilə əlaqələndirmək bacarığını nümayiş etdirir.
Nazım Hikmətin ilk mühüm poetik kitablarından biri "835 Satır"dır. 1929-cu ildə nəşr edilən bu əsər onun sərbəst şeir istiqamətindəki yaradıcılığının əsas mərhələlərindən biri hesab olunur. Ardınca “Jokond ile Si-Ya-U”, “Varan 3”, “1+1=1”, “Sesini kaybeden şehir”, “Gece gelen telgraf” və “Benerci kendini niçin öldürdü?” kimi əsərləri meydana çıxmışdır. Bu əsərlər Nazım Hikmətin poetik dilinin və ictimai mövzulara münasibətinin tədricən formalaşmasını göstərir.
Şairin yaradıcılığında həbsxana illəri də mühüm iz buraxmışdır. Uzun müddət həbsdə qalması onun poeziyasında ayrılıq, həsrət, azadlıq və insanın gələcəyə inamı kimi mövzuların daha da dərinləşməsinə səbəb olmuşdur. Bu dövrdə o, həm məhəbbət şeirləri, həm tarixi mövzulu əsərlər, həm də geniş ictimai məzmun daşıyan poetik mətnlər yaratmışdır. “Saat 21-22 şiirleri”, “Dört hapishaneden” və sonrakı dövrə aid “Yeni şiirler” və “Son şiirleri” onun poetik irsinin müxtəlif mərhələlərini əks etdirir.
Nazım Hikmətin poeziyasında məhəbbət də xüsusi yer tutur. Onun sevgi lirikasında ayrılıq, həsrət və gözləmə kimi hisslər yalnız şəxsi duyğular kimi deyil, insanın daxili dünyasını formalaşdıran mürəkkəb psixoloji vəziyyətlər kimi təqdim olunur. Bu baxımdan onun məhəbbət şeirləri ictimai mövzulu əsərlərindən fərqli görünsə də, hər ikisinin mərkəzində insan dayanır.
Şairin yaradıcılığının əsas xüsusiyyətlərindən biri də dil və forma sahəsindəki yeniliklərdir. Nazım Hikmət sərbəst şeirin imkanlarından istifadə etməklə misraların uzunluğunu, ritmini və quruluşunu poetik fikrin məzmununa uyğun şəkildə dəyişirdi. Beləliklə, şeir müəyyən ölçüyə tabe olan statik forma olmaqdan çıxaraq danışıq dilinin təbii ritmini və insan düşüncəsinin hərəkətini ifadə edən dinamik sənət formasına çevrilirdi.
Nazım Hikmətin ədəbi irsi bu gün də türk ədəbiyyatının mühüm tədqiqat obyektlərindən biridir. Onun əsərləri “Kuvâyi Milliye”, “Memleketimden insan manzaraları”, “835 Satır”, “Taranta Babu’ya mektuplar”, “Gece gelen telgraf”, “Benerci kendini niçin öldürdü?”, “Simavna kadısı oğlu Şeyh Bedreddin destanı” və digər əsərləri ilə geniş və çoxşaxəli yaradıcılıq mənzərəsi yaradır.
1963-cü ildə Moskvada vəfat edən Nazım Hikmət türk poeziyasının sərhədlərini genişləndirən sənətkarlardan biri kimi ədəbiyyat tarixində özünəməxsus yer tutmuşdur. Onun yaradıcılığının əhəmiyyəti yalnız sərbəst şeirin inkişafına verdiyi töhfə ilə məhdudlaşmır. Şair poeziyanı insan həyatının, tarixi hadisələrin və ictimai problemlərin canlı ifadə vasitəsinə çevirmişdir. Buna görə Nazım Hikmətin yaradıcılığı XX əsr türk ədəbiyyatında həm estetik yeniliyin, həm də insan mərkəzli poetik düşüncənin mühüm nümunələrindən biri olaraq qalır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(06.10.2026)
