Nigar Xanəliyeva,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi layihələr şöbəsi
Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ilə birgə layihəsində mövzumuz yenə məşhur türklərdir. Bu dəfə Yahya Kamal Beyatlı barədə danışacağıq.
Yahya Kamal Beyatlı türk ədəbiyyatında keçmişlə müasirlik arasında körpü yaradan sənətkarlardan biridir. 1884-cü ildə Skopyedə doğulan şair uşaqlıq və gənclik illərini Osmanlı coğrafiyasının zəngin mədəni mühiti içərisində keçirmiş, sonralar Parisdə təhsil alaraq Avropa ədəbiyyatı ilə yaxından tanış olmuşdur. Lakin onun poetik dünyasının əsasını Qərb təsirlərindən çox, türk tarixinin, İstanbulun, klassik şeirin və milli yaddaşın yaratdığı estetik düşüncə təşkil etmişdir.
Yahya Kamalın poeziyasında tarix sadəcə keçmişdə baş vermiş hadisələrin xatırlanması deyil. Şair tarixi insanın mənəvi yaddaşının bir hissəsi kimi qəbul edir. Onun üçün İstanbul yalnız coğrafi məkan deyil, əsrlər boyunca formalaşmış bir mədəniyyətin simvoludur. Şeirlərində məscidlər, minarələr, Boğaziçi, qədim məhəllələr və şəhərin musiqisi birlikdə böyük bir sivilizasiya mənzərəsi yaradır. Buna görə Yahya Kamalın İstanbul haqqında yazdığı şeirlərdə şəhərin fiziki görünüşündən daha çox onun tarixi ruhu hiss olunur.
Şairin yaradıcılığında ən diqqətçəkən məsələlərdən biri dilə münasibətidir. O, klassik türk şeirinin estetik imkanlarını qorumağa çalışmaqla yanaşı, milli poetik düşüncənin müasir dövrdə də yaşaya biləcəyini göstərirdi. Yahya Kamal üçün şeir yalnız fikrin ifadəsi deyildi; sözün ahəngi, ritmi və səslənişi də məna qədər əhəmiyyətli idi. Bu səbəbdən onun yaradıcılığında musiqililik xüsusi yer tutur. Şair sözləri yalnız onların lüğəvi mənasına görə deyil, yaratdığı səs və ritmə görə də seçirdi.
Yahya Kamalın poeziyasında milli kimlik də mühüm mövzulardandır. Lakin bu kimlik yalnız siyasi anlayış kimi təqdim edilmir. Şair milli kimliyi tarix, dil, musiqi, memarlıq, ədəbiyyat və şəhər mədəniyyəti kimi müxtəlif ünsürlərin əsasında formalaşan bütöv bir mənəvi sistem kimi görür. Onun məşhur “Süleymaniye'de Bayram Sabahı” əsərində də bu yanaşma aydın görünür. Şair Süleymaniyə məscidindəki bayram səhərini təsvir edərkən dini mərasimlə yanaşı, tarixi yaddaşı və kollektiv mənəvi duyğunu da ön plana çıxarır.
Onun yaradıcılığında bir başqa mühüm xətt zaman anlayışıdır. Yahya Kamal keçmişi ideallaşdırmaqdan çox, onun bu günün insanının düşüncəsində necə yaşadığını göstərməyə çalışır. Bu baxımdan onun şeirlərində keçmiş və indiki zaman bir-birindən tam ayrılmır. Tarixi hadisələr, qədim şəhər mənzərələri və klassik sənət nümunələri müasir insanın yaddaşında yenidən məna qazanır.
Yahya Kamalın şeirlərinin böyük hissəsi onun sağlığında kitab halında nəşr olunmamışdır. Şairin vəfatından sonra əsərləri toplanaraq müxtəlif kitablar şəklində çap edilmişdir. Bu fakt onun yaradıcılığının əsas xüsusiyyətlərindən birini də göstərir. O, çox yazmaqdan daha çox, yazdığı misranın üzərində uzun müddət işləməyə üstünlük verirdi. Onun poetik irsi sayca böyük olmasa da, türk poeziyasında yaratdığı estetik təsir baxımından əhəmiyyətlidir.
Yahya Kamal Beyatlının yaradıcılığı bu gün türk ədəbiyyatının tarix, şəhər, dil və milli yaddaş mövzularını araşdırmaq üçün mühüm mənbələrdən biridir. O, İstanbulun daşında, minarəsində, musiqisində və insanında bütöv bir tarixi görən şair idi. Onun poeziyasının əsas dəyəri də məhz bundadır: keçmişi sadəcə xatırlatmır, onu canlı bir mədəni yaddaşa çevirir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(02.10.2026)
