Murad Vəlixanov,
"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi
Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə "Ədəbiyyat və incəsənət" portalının birgə layihəsində "Səssiz səslər" rubrikasındayıq. Bu gün söhbətimiz krım-tatar xalqının görkəmli nümayəndəsi Bəkir Çobanzadə barədə olacaq.
XX əsrin əvvəllərində türk xalqlarının ortaq mədəniyyəti, dili və əlifbası üçün canını fəda edən, lakin səsi totalitar sovet rejimi tərəfindən qəddarlıqla boğulan elm fədailərindən biri də Bəkir Vahab oğlu Çobanzadədir. Cəmi 29 yaşında professor, 44 yaşında isə repressiya qurbanı olan bu dahi şəxsiyyət, təkcə doğma Krımının deyil, həm də Azərbaycan dilçilik elminin banilərindən biri kimi tarixə düşmüşdür.
Çoban oğlundan Budapeşt doktoranturasına
Bəkir Çobanzadə 15 may 1893-cü ildə Krımın Qarasuvbazar şəhərində yoxsul bir çoban ailəsində doğulub. Uşaq yaşlarında fitri istedadı və zəkası ilə müəllimlərini heyran qoyan Bəkir, xeyriyyəçilərin köməyi ilə əvvəlcə İstanbula, daha sonra isə Macarıstana təhsil almağa göndərilir.
O, 1919-cu ildə Budapeşt Universitetində XII əsr kuman-türk abidəsi olan "Kodeks Kumanikus" üzərində tədqiqat apararaq filologiya elmləri doktoru elmi dərəcəsini qazanır. O, latın, alman, macar, fransız, ərəb və fars dillərini mükəmməl bilən unikal bir poliflot idi.
Bakı Dövlət Universiteti və Azərbaycan sevdası
1925-ci ildə Azərbaycan rəhbərliyinin rəsmi dəvəti ilə Bəkir Çobanzadə Bakıya gəlir. Bakı Dövlət Universitetində professor və kafedra müdiri kimi fəaliyyətə başlayan alim, qısa müddətdə Azərbaycan dilçiliyinin elmi əsaslarını hazırlayır.
Əlifba islahatı: O, 1926-cı ildə Bakıda keçirilən tarixi I Türkoloji Qurultayın baş təşkilatçılarından və ideoloqlarından biri olur. Türk xalqlarının ərəb qrafikasından latın əlifbasına keçməsində misilsiz xidmətlər göstərir.
Elmi irsi: Azərbaycanda fəaliyyət göstərdiyi 12 il ərzində 120-dən çox elmi əsər, dərslik və monoqrafiya qələmə alır. SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan filialının həqiqi üzvü və Paris Dilçilik Cəmiyyətinin üzvü seçilir.
Səsi boğulan ziyalı: 20 dəqiqəlik məhkəmə
Onun türk dünyasını dil və mədəniyyət baxımından birləşdirmək ideyaları sovet imperiyasını ciddi şəkildə qorxudurdu. 1937-ci ilin yanvarında "pantürkizm", "əks-inqilabçılıq" və mifik "Mircəfər Bağırovu devirmək" ittihamları ilə Kislovodskda müalicədə olarkən həbs edilir.
Bədii və elmi fəaliyyəti tamamilə qadağan olunan, ağır işgəncələrə məruz qalan alimin "məhkəməsi" Bakıda cəmi 20 dəqiqə çəkir. Ona vəkillik və protest hüququ verilmədən ölüm hökmü çıxarılır. 13 oktyabr 1937-ci ildə dahi alim Bakıda güllələnir. Onun məzarı bu günə qədər də məlum deyil.
Bəraət və əbədiyyət
Stalinin ölümündən sonra, 1957-ci ildə SSRİ Ali Məhkəməsi Bəkir Çobanzadəyə qarşı irəli sürülən bütün ittihamların tamamilə əsassız olduğunu bəyan edərək ona ölümündən sonra bəraət verir.
"Səssiz səslər" rubrikasının da vurğuladığı kimi, sovet gülləsi onun cismini yox etsə də, türkologiya elminə verdiyi töhfələr onun səsini əbədi olaraq yaşadır. Bu gün Bakıda onun adını daşıyan küçə var, Krımda isə hər il onun adına beynəlxalq mükafatlar təqdim olunur.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(14.09.2026)
