Atilla Süleymanlı Nazim oğlu,
Özbəkistan Respublikası, Termez Dövlət Universitetinin Ədəbiyyat (Özbək ədəbiyyatşünaslığı) fakültəsinin doktorantı.
“Ədəbiyyat və incəsənət” üçün
AZƏRBAYCAN MAARİFÇİLİYİ VƏ ÖZBƏK CƏDİDÇİLİYİNDƏ
MİLLİ ÖZÜNÜDƏRK İDEYASININ GENEZİSİ
GİRİŞ:
XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində türk-müsəlman dünyasında baş verən qlobal ictimai-siyasi kataklizmlər, milli maarifçilik ideyalarının sistemli şəkildə güclənməsi və yeni dünyagörüşünün formalaşması ədəbiyyatın estetik funksiyasını kökündən dəyişdirmişdir. Bu dalğa Türküstan coğrafiyasında cədidçilik hərəkatını yalnız bir təhsil və ibtidai maarifçilik dalğası kimi deyil, həm də milli özünüdərk düşüncəsinin fundamental ideoloji və mədəni platforması kimi meydana çıxarmışdır. Müasir özbək poeziyasında milli özünüdərk ideyasının təşəkkülü məhz bu genişmiqyaslı intellektual hərəkatla sıx bağlıdır. Çünki cədidçilik özbək xalqının milli kimliyinin yenidən dərk olunmasına, milli dilin, tarixin və mədəni irsin qorunmasına yönəlmişdi. Professor Bahadur Kərimin təbirincə desək, “cədidlərin burjua, feodal düşüncəli və ya xain insanlar kimi yozulduğu dövrlər olub. Lakin onlar bizim atalarımız və babalarımızdır. Onlar bizim üçün maarifçiliyi təbliğ etdilər.” [Umaraliyev, 2020] Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında irəli sürülən müasir konsepsiyaya əsasən, XIX əsrin sonu-XX əsrin əvvəllərində formalaşan maarifçi-demokratik hərəkat və cədidçilik meylləri türk xalqlarının ədəbiyyatında milli məfkurənin və sənətkar məsuliyyətinin əsas hərəkətverici qüvvəsinə çevrilmişdir.
Bu kontekstdə elmi-nəzəri ümumiləşdirmələr tələb edir ki, milli özünüdərk anlayışı sosiomədəni təbəddülatlar fonunda sadəcə etnik mənsubiyyət şüuru kimi deyil, fəlsəfi-estetik bir sistem kimi araşdırılsın. Cədid ədəbiyyatı bədii mətni ictimai təkamülün subyektinə çevirərək, klassik Şərq poetikası ilə Qərb tipli modernizm arasında keçid mərhələsi yaratmışdır. Müasir komparativistikanın (müqayisəli ədəbiyyatşünaslığın) metodoloji prinsipləri əsasında yanaşdıqda, həm Azərbaycan maarifçi-demokratik düşüncəsi, həm də özbək cədidçiliyi eyni tarixi-mədəni zərurətdən doğmuş və oxşar ideya-estetik prinsiplər əsasında inkişaf etmişdir. Professor Zaman Əsgərlinin yazdığı kimi, “Azərbaycan maarifçi demokratları ağılın qüvvəsinə yüksək qiymət verirdi” [XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan maarifçiliyi, 2023]. Hər iki hərəkatın əsas məqsədi cəmiyyətin mənəvi oyanışına nail olmaq, milli şüurun formalaşmasını sürətləndirmək və ədəbiyyatı ictimai tərəqqinin mühüm vasitəsinə çevirmək idi. Cədidçi mütəfəkkirlər milli tərəqqinin əsas şərtini xalqın maariflənməsində, ana dilinin inkişafında, milli tarixə və mədəni irsə yeni münasibətin formalaşdırılmasında görürdülər. Onların əsərlərində milli özünüdərk anlayışı yalnız etnik mənsubiyyət hissi kimi deyil, xalqın mənəvi bütövlüyünü, tarixi yaddaşını və gələcək inkişafını müəyyən edən fundamental dəyər kimi təqdim olunurdu. Məhz buna görə də cədidçilik hərəkatı özbək milli intibahının ideoloji təməlini yaratmış, sonrakı ədəbi nəslin, xüsusilə Erkin Vahidovun formalaşdığı ədəbi-estetik mühitin ideya və mənəvi əsaslarını təşkil edərək, estetik dünyagörüşünə ciddi təsir göstərmişdir.
ƏSAS MƏTN
Nəzəri baxımdan bu proses tarixi zərurətdən doğan (deterministik) bir qanunauyğunluq təşkil edir. Müstəmləkəçilik şəraitində boğulan milli kimlik, ədəbiyyat vasitəsilə özünü qoruma mexanizmi formalaşdırır. Bu mexanizmin işləmə prinsipləri həm Bakı-Tiflis ədəbi mühitində, həm də Daşkənd-Səmərqənd-Buxara xəttində paralellik nümayiş etdirir. Bu yanaşma öz mahiyyəti etibarilə Azərbaycan maarifçilərinin – Mirzə Fətəli Axundzadə (1812-1878), Həsən bəy Zərdabi (1842-1907), Firidun bəy Köçərli (1863-1920), Cəlil Məmmədquluzadə (1866-1932), Üzeyir bəy Hacıbəyli (1885-1945) və digər görkəmli ziyalıların yaradıcılığında aparıcı mövqe tutan milli dil, maarif, milli birlik və mənəvi azadlıq ideyaları bilavasitə sintez olunur. Bu baxımdan Azərbaycan maarifçiliyi ilə özbək cədidçilik hərəkatı arasında müşahidə olunan ideya-estetik yaxınlıqlar ümumtürk intibah düşüncəsinin vahid tarixi inkişaf xəttini nümayiş etdirir. Çünki hər iki mühitdə milli şüurun oyanışı ilk növbədə ana dilinin qorunması, milli məktəbin yaradılması, maarifçiliyin genişləndirilməsi, milli mətbuatın inkişafı və tarixi yaddaşın bərpası istiqamətində aparılan ardıcıl mübarizə ilə müşayiət olunmuşdir. Bu proseslər fərqli ictimai-siyasi şəraitdə baş versə də, onların ifadə vasitələri və inkişaf istiqamətləri bənzər fəlsəfəyə söykənirdi. Cədidçilik ədəbiyyatı klassik Şərq irsinə yaradıcı münasibət, milli dilə bağlılıq, azadlıq ideyası və ictimai məsuliyyət hissi ilə səciyyələnirdi. Ədəbiyyat cəmiyyətin mənəvi oyanışının vasitəsi kimi dəyərləndirilir, sənətkar isə xalqın milli taleyinə cavabdeh ziyalı mövqeyində təqdim olunurdu. Bu bədii fəlsəfə sistemli və bir-birini doğuran təkamül zənciri kimi inkişaf edirdi: nəzəriyyədən (Əbdürrauf Fitrət (1885-1938) poeziyaya (Əbdülhəmid Çolpan (1897-1938), poeziyadan epik nəsrin tarixi fəzasına (Abdulla Qədiri (1894-1938), oradan isə poetik müqavimətə (Osman Nasir (1912-1944) və klassik irsin yaradıcı sintezinə (Maqsud Şeyxzadə (1908-1967) doğru uzanan bu möhkəm bağlar milli özünüdərk konsepsiyasını tam bütövləşdirirdi.
Əbdürrauf Fitrət və Mirzə Fətəli Axundzadə yaradıcılığı – Milli düşüncənin bədii-estetik müstəvidən çıxaraq ardıcıl bir ictimai-mədəni inkişaf konsepsiyasına çevrilməsində ilk ciddi elmi-nəzəri bünövrə Əbdürrauf Fitrətin adı ilə bağlıdır. XX əsrin əvvəllərində Türküstan coğrafiyasında baş qaldıran cədidçilik hərəkatının nəzəri və bədii banilərindən biri kimi Əbdürrauf Fitrət xüsusi çəkiyə malikdir. Özbəkistanın tanınmış fitrətşünas alimi, professor Həmidulla Baltabayev sənətkarın bu tarixi-estetik missiyasını yüksək qiymətləndirərək vurğulayır ki, “Fitrətin elmi-bədii irsi özbək cədid ədəbiyyatında milli özünüdərkin estetik qanunauyğunluqlarını müəyyən edən əsas hərəkətverici qüvvədir. Onun yaradıcılığındakı milli intibah və hürriyyət ideyaları sadəcə siyasi şüarlar deyil, xalqın tarixi yaddaşıni və bədii təfəkkürünü kökündən yeniləyən, onu öz mənəvi köklərinə qaytaran fəlsəfi bir sistemdir” [Boltaboyev, 1996: 42]. Müəllifin bu konseptual qənaəti göstərir ki, XX əsr özbək milli oyanış hərəkatının ideya-estetik əsaslarının formalaşmasında Əbdürrauf Fitrətin xidmətləri xüsusi yer tutur. O, yalnız ədəbi fəaliyyətlə kifayətlənməmiş, milli maarifçilik, ana dilinin inkişafı, milli dövlətçilik düşüncəsi və müasir təhsil sisteminin yaradılması istiqamətində ardıcıl elmi və ictimai fəaliyyət göstərmişdir.
Əbdürrauf Fitrətin bu fəaliyyəti Azərbaycan ictimai fikrində milli özünüdərk konsepsiyasının əsasını qoyan Mirzə Fətəli Axundzadənin yaradıcılığı ilə birbaşa tipoloji səsləşmə və yaxınlıq təşkil edir. Axundzadə milli özünüdərk ideyasını yeni dövr Azərbaycan ictimai fikrinin əsas istiqamətlərindən birinə çevirmişdir. Onun "Kəmalüddövlə məktubları", "Aldanmış kəvakib", eləcə də məşhur komediyalarında cəmiyyətin geriliyi, dini fanatizm, savadsızlıq və köhnəlmiş ictimai münasibətlər kəskin tənqid edilir, xalqın tərəqqisinin yalnız elm, maarif və milli düşüncənin inkişafı yolu ilə mümkün olduğu əsaslandırılır. Axundzadənin ana dilini milli varlığın başlıca dayağı hesab etməsi, milli teatrın və yeni ədəbi dilın formalaşmasını xalqın mədəni inkişafının əsas şərtlərindən biri kimi qiymətləndirməsi, Fitrətin yaradıcılıq fəlsəfəsi ilə eyni məfkurəvi hədəfə xidmət edirdi. Fitrətin də "Munazara", "Ailə", "Hind üsyançıları", "Əbülfəzxan" və digər əsərlərində milli azadlıq, maarifçilik, şəxsiyyətin mənəvi azadlığı və xalqın tarixi məsuliyyəti ideyaları ardıcıl şəkildə inkişaf etdirilir.
Əbdürrauf Fitrət cəmiyyətin tərəqqisini ilk növbədə milli şüurun oyanması, ana dilinə və milli mədəniyyətə bağlılığın möhkəmlənməsi ilə əlaqələndirirdi. Onun fikrincə, milli dirçəliş yalnız siyasi dəyişikliklə deyil, insanın mənəvi kamilləşməsi və milli kimliyini dərk etməsi ilə mümkündür. Hər iki mütəfəkkirin qurduğu bu nəzəri-mədəni platforma həm Azərbaycan ədəbi fikrinin gələk istiqamətini müəyyən etmiş, həm də Erkin Vahidov yaradıcılığında müşahidə olunan milli kimlik, ana dili və tarixi yaddaş konsepsiyasının ideya qaynaqlarını təmin etmişdir. Nəzəri varislik prinsipi baxımından yanaşdıqda, M.F.Axundzadənin islahatçı maarifçiliyi və Ə.Fitrətin cədidçilik idealları, XX əsrin ikinci yarısında Erkin Vahidovun yaradıcılıq platformasında milli oyanışın estetik qaynağı kimi çıxış etmişdir. Təsadüfi deyil ki, hələ yaradıcılığının ilk illərində maarifçi babalarının "elm, fənn və vətən fədakarlığı" fəlsəfəsini mənimsəyən gənc Erkin Vahidov, özünün 1957-ci ildə qələmə aldığı məşhur "Kiçik Ay sözü" şeirində xalqın intellektual tərəqqisini və maariflənməsini sənətkarın ən ali fəaliyyət hədəfi kimi poetikləşdirmişdir. Şair bu lirik manifestində yazırdı:
Mayli, umrim abadiy emas,
Mayli, yashay faqat bir nafas,
Lekin meni oyga qilib teng,
Shu’lalardan yasab koshona,
Quyosh sari uzatgan xalqning
Boshi uzra bo‘lay parvona.
Mayli, so‘ng o‘t chirmashsin tanga,
Mayli, meni quchsin alanga.
Faqat bo‘lib Dankoning qalbi,
Fazolardan nur sochay fanga.
Ona-Vatan! Bir o‘g‘ling kabi
Fido etay jonimni sanga! [Vahidov, 2000: b.7].
Erkin Vahidovun bu misraları fundamental şəkildə sübut edir ki, Axundzadə və Fitrət tərəfindən əsası qoyulan cəmiyyəti elm və fənn vasitəsilə qaranlıqdan çıxarmaq dalğası, Vahidovun yaradıcılığında canını millətin tərəqqisi yolunda məşələ çevirən "Danko qəlbi" estetik simvolu ilə birləşərək mürəkkəb bir məfkurəvi invariant halını almışdır."
Əbdülhəmid Çolpan və Cəlil Məmmədquluzadə fenomeni –Əbdürrauf Fitrətin elmi-nəzəri şəkildə formalaşdırdığı milli oyanış konsepsiyası Əbdülhəmid Çolpanın yaradıcılığında lirikanın əsas estetik istiqamətlərindən birinə, milli ruhun poetik manifestinə çevrilir. Cədid ədəbiyyatının ən görkəmli nümayəndələrindən biri olan Əbdülhəmid Çolpanın yaradıcılığı milli azadlıq arzusu, ana dilinə məhəbbət, vətən sevgisi və insanın mənəvi müstəqilliyi ideyalarının yüksək poetik ifadəsi ilə seçilir. O, milli kimliyi yalnız etnik mənsubiyyət kimi deyil, xalqın mənəvi bütövlüyünü müəyyən edən mədəni və tarixi dəyər kimi qiymətləndirirdi. Türküstan cədidlərinin bədii təfəkkür sistemində Əbdülhəmid Çolpan irsi milli kimliyin poetik nüvəsidir. Özbək ədəbiyyatşünaslığının görkəmli nümayəndəsi Azad Şərəfiddinov şairin bu estetik missiyasını yüksək qiymətləndirərək yazır ki, “Əbdülhəmid Çolpanı anlamaq söz sənətinin daxili qanunlarını dərindən dərk etmək, onların şairin yaradıcılığında necə təzahür etdiyini anlamaq deməkdir. Əbdülhəmid Çolpanı anlamaq onun ümumbəşəri ideyalarına və uca insani hisslərinə yiyələnmək deməkdir” [Sharafiddinov, 2004: 61]. Müəllifin bu konseptual yanaşmasından da aydın olur ki, Əbdülhəmid Çolpanı dərk etmək həm də milli ruhun bədii sirlərinə bələd olmaq deməkdir.
Bu batini poetik prinsiplər öz estetik mahiyyəti baxımından XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatında milli özünüdərk ideyasının inkişafında müstəsna rol oynamış Cəlil Məmmədquluzadə yaradıcılığı ilə bütöv bir vəhdət və tipoloji tamamlayıcılıq təşkil edir. Hər iki sənətkar milli cəmiyyətin mənəvi problemlərini bədii söz vasitəsilə ümumiləşdirərək xalqı öz taleyi haqqında düşünməyə, qəfildən oyanmağa çağırmışdır. Əbdülhəmid Çolpan bu mənəvi dirçəlişi özbək dilinin daxili intonasiya imkanlarından yararlanaraq "Oyanış", "Bulaqlar" silsilələrində və məşhur "Gecə və gündüz" romanında romantik-poetik lirika vasitəsilə, fərdi duyğuların deyil, ümummilli ideyanın təcəssümü kimi təqdim edirdi. Cəlil Məmmədquluzadə isə "Molla Nəsrəddin" jurnalı ətrafında yaratdığı ədəbi mühitlə xalqın sosial-mədəni problemlərini, milli geriliyi və mənəvi əsarəti satirik-estetik üsullarla ifşaya çəkirdi. Onun "Poçt qutusu", "Ölülər", "Danabaş kəndinin əhvalatları" kimi əsərlərində milli şüurun inkişafına mane olan amillər yüksək bədii ustalıqla ümumiləşdirilirdi. Fərqli bədii ifadə üsullarına baxmayaraq, hər iki sənətkarda ana dili xalqın mənəvi azadlığının əsas göstəricisi və müdafiə qalası kimi təqdim olunur. Çolpan üçün azadlıq daxili azadlıq və ana dilinin qorunması demək idisə, Mirzə Cəlil yaradıcılığında da dil milli varlığın nüvəsi idi. Bu mənəvi vəhdət xətti sonralar Erkin Vahidovun "Söz lətafəti" əsərində sözün və ana dilinin milli kimliyin daşıyıcısı kimi dəyərləndirilməsi ilə birbaşa tipoloji yaxınlıq təşkil edərək yenidən dirçəlmişdir. Çolpanın lirik partlayışını və Mirzə Cəlil realizminin ana dilinə bağlılıq fəlsəfəsini estetik varislik prinsipləri ilə öz təfəkküründə birləşdirən Erkin Vahidov, hələ yaradıcılığının ilk illərindən etibarən dili və milli mədəniyyəti sönməyən bir "bulaq" arxetipi kimi qəbul etmişdir. Şair özünün 1958-ci ildə qələmə aldığı monumental "Bulaq" şeirində dilin və vətən sevgisinin bədii söz sənəti ilə üzvi vəhdətini sənətkar məsuliyyəti kontekstində belə tərənnüm edirdi:
Bu Ona Yer bag'ridan
U she'r kabi qaynaydi.
Suvning kumush o'yinidan
Issiq va quyoshli edi.
Men to'yib ichdim, go'yo suv bilan
Dilga singdi qishloq sevgisi.
Tashnaligim kondi-yu, o'q-dorilar
Yurak harorati yana ko'tarildi. [Vahidov, 2000: b.7].
Erkin Vahidovun bu sətirləri sosiomədəni müstəvidə sübut edir ki, Çolpan lirikasından və "Molla Nəsrəddin" məktəbindən süzülüb gələn oyanış fəlsəfəsi, Vahidov poeziyasında dilin və vətən torpağının sənətkar ruhunu coşduran "estetik qaynar nöqtə" səviyyəsinə yüksəlməsinə mühüm nəzəri və metodoloji zəmin hazırlamışdır.
Abdulla Qədiri və Firidun bəy Köçərli missiyası – Milli şüurun və özünüdərkin inkişafı prosesi fərdi lirik pafosdan sonra bütöv bir millətin keçmişini və dövlətçilik təfəkkürünü geniş şəkildə canlandırmaq zərurəti ilə qarşılaşdıqda, Abdulla Qədirinin yaradıcılığında fundamental epik səviyyəyə – roman janrına keçid etdi. Özbək realist romanının banisi hesab olunan Qədiri milli özünüdərk konsepsiyasını tarixi roman müstəvisində yeni estetik zirvəyə yüksəltdü. Özbək ədəbiyyatında yeni bədii təfəkkürün formalaşması prosesi, şübhəsiz ki, onun fundamental janr islahatları ilə bağlıdır. Müəllif özünün şah əsəri olan “Ötən günlər” romanının ilk nəşrinə yazdığı ön sözdə bu addımı yeni bir bədii təcrübə kimi qiymətləndirərək qeyd edirdi: “Yazmaq istədiyim bu “Ötən günlər” yeni dövr romançılığı ile tanış olmaq yolunda kiçik bir təcrübə, daha doğrusu bir həvəsdir. Məlumdur ki, yeniləşdirmə ilk dövrlərdə bir çox əskikliklər ilə meydana gəlir; o bu sahədə olan insanların köməyi ilə yavaş-yavaş düzələrək, təkamülə, inkişafa doğru gedir. Bu təbii haldır. Bu fikir ilə həvəsimdə cəsarətləndim, həvəskarlıqdan meydana gələ biləcək nöqsan və xətalardan ürkmədim” [Qədiri, 2023 : 15].
Bu böyük bədii hadisə təkcə Özbəkistan mühiti ilə məhdudlaşmamış, eyni milli ağrını və tarixi yaddaş intibahını paylaşan Azərbaycan ədəbi fikrinin də diqqət mərkəzində olmuşdur. Əsəri 1928-ci ildə ilk dəfə Azərbaycan dilinə çevirən və yeni əlifba ilə nəşr etdirən görkəmli alim Xalid Səid Xocayev ön sözdə romanın həm özbək, həm də ümumi türk mədəniyyəti üçün açdığı yeni üfüqləri belə xarakterizə edirdi: “Özbək ədəbiyyatı tarixində də birinci olaraq həyati, tarixi bir romanın yazılması ilə özbək ictimaiyyətini, özbək xalqının yaşayışını bədii ədəbiyyatda canlandırmaq arzusu doğdu. Azərbaycan dilinə bu əsərin tərcümə və yeni əlifba ilə nəşr edilməsi ilə indiyə qədər özbək ədəbiyyatında görülməmiş yeni bir dövr açmış olur... Əsərin qiyməti keçmiş xanlar dövründəki qanlı faciələri, baş kəsmələri, hakimiyyət uğrundakı çarpışmaları təsvir etməsindədir. Müəllif bu əsərində keçmiş, unudulmuş günləri gözümüzün qabağında canlandırır. Roman özbək bədii ədəbiyyatının birinci romanlarından sayılır; əsərdə bir tərəfdən özbək həyatını, qadın və qızların yaşayışını, onların yumşaq təbiətləri, sədaqət və şirin ədaları təsvir edilərkən, ikinci tərəfdən də onların kişilərin boyunduruğu altında qul kimi ömür sürdükləri, ailə içindəki mübarizələri bədii şəkildə göstərilir.” [Qədiri, 2023: 12-13] Xalid Səid Xocayev bu təhlili bədii mətnin milli ruhunu və sosiokulturoloq aspektlərini üzə çıxarmaq baxımından müasir komparativistika üçün də aktual nəzəri-metodoloji əhəmiyyət daşıyır.
Abdulla Qədirinin "Ötən günlər", "Mehrabdan əqrəb" və "Abid ketman" əsərlərində tarixi hadisələr sadəcə keçmişin təsviri deyil, xalqın milli şüurunun formalaşmasını izah edən bədii-fəlsəfi model kimi təqdim olunurdu. O, milli dövlətçilik ənənələrini, ailə institutunu və mənəvi dəyərləri bir-biri ilə əlaqələndirərək milli kimliyin bütöv konsepsiyasını yaradırdı. Bu nöqtədə digər mühüm bir tipoloji bağ Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığının banisi Firidun bəy Köçərlinin fəaliyyəti ilə meydana çıxır. Abdulla Qədiri özbək xalqının keçmişini bədii təxəyyül və tarixi roman vasitəsilə canlandıraraq milli şüura xidmət edirdisə, Firidun bəy Köçərli çoxcildlik "Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi materialları" əsəri ilə milli ədəbi irsi sistemli şəkildə öyrənir və milli yaddaşın elmi-nəzəri əsaslarını qururdu. Burada digər mühüm bir tipoloji bağ Firidun bəy Köçərlinin fəaliyyəti ilə üzə çıxır. Qədiri özbək xalqının keçmişini bədii təxəyyül və tarixi roman vasitəsilə canlandıraraq milli şüura xidmət edirdisə, Firidun bəy Köçərli çoxcildlik "Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi materialları" əsəri ilə ədəbi irsi sistemləşdirir, milli yaddaşın elmi-nəzəri əsaslarını qururdu. F.Köçərli ədəbiyyatı və ədəbi irsi millətin varlıq pasportu, yaddaş aynası hesab edərək yazırdı: “Ərbabi-daniş və kamala mə'lumdur ki, hər bir millətin şə’n və əzəmətinə, tərəqqi və səadətinə bais olan səbəblərdən birisi də onun ədəbiyyatıdır. Ədəbiyyat millətin aineyi-həqiqətnümasıdır ki, onun maddi və mə'nəvi tərəqqisini və istiqbalı üçün nicat və səadət yollarını eynilə göstərir. Ədibi-fazil və şairi-qabil millətin maarif xadimləridir. Milləti haqq və səvaba irşad edən, şöhrət və hörmətə yetirən onlardır. Öz asar və əş'arı ilə onlar millətin cisminə şəfa, ruhuna səfa, fikrinə cila, ağlına və tamami mə'nəvi və ruhani qüvvələrinə balü pər verib uca məqama qaldırırlar.” [Köçərli, 2005 : 44]Göründüyü kimi, hər iki ziyalının fəaliyyəti və konseptual fəlsəfəsi sübut edirdi ki, ədəbiyyat və tarixi yaddaş keçmişə sadəcə nostalgik bir baxış deyil, gələcəyin milli inkişaf modelidir. Köçərlinin irəli sürdüyü “ədəbiyyatın millətin aineyi-həqiqətnüması (həqiqəti göstərən aynası)” olması tezisi, Abdulla Qədirinin epik nəsrdə reallaşdırdığı missiya ilə tam üst-üstə düşür. Bu model sonralar Erkin Vahidovun fəlsəfi poeziyasında Qədirinin epik yaddaşının və Köçərlinin mənəvi irs nəzəriyyəsinin poetik sözlə ümumiləşdirilməsinə xidmət edəcəkdi. Belə ki, Abdulla Qədirinin "Ötən günlər" romanında bədii boyalarla canlandırdığı keçmiş Türkistan xanlıqlarının daxili çarpışmalarını, xalqın çəkdiyi tarixi məhrumiyyətləri və mənəvi aşınmaları Erkin Vahidov özünün məşhur "Özbəyim" qəsidəsində fundamental bir epik-poetik lay səviyyəsinə qaldırmışdır. Firidun bəy Köçərlinin ədəbiyyatı millətin "istiqbalı üçün nicat və səadət yolu" elan edən fəlsəfəsinə uyğun olaraq, Vahidov keçmişin qanlı faciələrindən dərs çıxarmağı gələcəyin yeganə tərəqqi modeli hesab edir və Azərbaycan dilində böyük lirik pafosla səslənən bu misralarında yazırdı:
O‘zbegim deb keng jahonga
Ne uchun madh etmayin!
O‘zligim bilmoqqa davrim
Berdi imkon, o‘zbegim.
Men buyuk yurt o‘g‘lidurman,
Men bashar farzandiman,
Lekin avval senga bo‘lsam
Sodiq o‘g‘lon, o‘zbegim.
Menga Pushkin bir jahonu
Menga Bayron bir jahon,
Lek Navoiydek bobom bor,
Ko‘ksim osmon, o‘zbegim.
Qayga bormay, boshda do‘ppim,
G‘oz yurarman gerdayib,
Olam uzra nomi ketgan
O‘zbekiston, o‘zbegim.
Bu qasidam senga, xalqim,
Oq sutu tuz hurmati,
Erkin o‘g‘lingman, qabul et,
O‘zbegim, jon o‘zbegim.[Vahidov, 2000: b.106-107].
Erkin Vahidovun bu sətirləri vizual və nəzəri cəhətdən sübut edir ki, Qədirinin romançılıq sənəti ilə açdığı epik tarixi cığır və Köçərlinin ədəbiyyat tarixinə verdiyi milli mənəviyyat pasportu missiyası, Vahidov poeziyasında keçmişin qaranlıq zülmətindən milli istiqlala doğru uzanan unikal bir mənəvi-fəlsəfi təkamül zənciri formalaşdırmışdır."
Osman Nasir və Həsən bəy Zərdabi paraleli – Milli özünüdərk ideyasının tarixi təkamülü totalitar rejimlərin basqıları və sərtsenzura şəraitində sənətkardan daha yüksək bir vətəndaşlıq mövqeyi və mənəvi dirəniş tələb edirdi. Cədidçilik hərəkatının gətirdiyi milli istiqlal idealları XX əsrin 30-cu illərində Osman Nasir kimi alovlu şairlərin üsyankar poeziyasında özünün bədii-estetik zirvəsinə çatmışdır.
Agar barg kabi yiqilsam,
Bog'im meni unutmaydi.
Ismimni hurmat bilan eslaydi.
Gullardan haykal quradi.
She'rlarim aks-sado berishda davom etadi.
Hayotimning davomi.
Kelajagimning himoyachisi.
Men abadiy o'lmayman.! [Məmmədli, 2023 : 68]
Osman Nasir özbək poeziyasında azadlıq ideyasının ən parlaq ifadəçilərindən biri kimi tanınır; onun yaradıcılığı romantik pafos, yüksək vətəndaş mövqeyi və milli ləyaqət hissi ilə seçilir. Şair qısa ömür sürməsinə baxmayaraq, özbək poeziyasında azad ruhun və mənəvi müqavimətin poetik simvoluna çevrilmişdir. Tanınmış özbək ədəbiyyatşünası, professor İbrahim Qafurov şairin bu mənəvi missiyasını dəyərləndirərək yazır ki, “Osman Nasir qarşısında bizim heç vaxt ödəyib bitirə bilməyəcəyimiz sonsuz mənəvi borcumuz var. Hər dəfə onun sözündən – şeirləri və dastanlarından bəhrələndikdə, bu borc tarixdən uzanan bir əl kimi insanın çiyinlərindən tutur. Onun poeziyası fırtınalı bədii sədaları ilə bütöv bir nəslin milli yaddaşını və azadlıq şüurunu oyadan mənəvi qüvvədir” [G´afurov, 2024 : kh-davron.uz].
Osman Nasirin "Ürək", "Mehrim", "Səfərbər sətirlər" və digər əsərlərində insan azadlığı, vətən sevgisi, milli qürur və mənəvi ləyaqət aparıcı mövzular olmaqla, insanı totalitar ideologiyanın sərhədlərini aşan yüksək humanist bir şəxsiyyət kimi təqdim edirdi. Bu cür bədii müqavimət və sözün ictimai qüvvəyə çevrilməsi prosesi Azərbaycan milli mətbuatının banisi Həsən bəy Zərdabinin fəaliyyəti ilə eyni ideya-estetik platformanı paylaşır. Zərdabi milli özünüdərk prosesində ictimai sözün və maarifçiliyin rolunu yeni müstəviyə yüksəltmiş, onun təsis etdiyi "Əkinçi" qəzeti cəmiyyətdə milli şüurun formalaşmasına, ana dilinin inkişafına mühüm təsir göstərmişdir. Zərdabi xalqın tərəqqisinin yalnız savadlanma və milli birlik yolu ilə mümkün olduğunu irəli sürərək maarifçiliyi milli dirçəlişin əsas vasitəsi hesab etmişdir. Onun publisistik irsindəki dil, mədəniyyət və milli həmrəylik məsələləri, Osman Nasirin poeziyada milli ləyaqət və azadlıq ideyalarını romantik pafosla ifadə etməsi ilə birbaşa səsləşir. Hər iki sənətkar üçün sənət və söz xalqın mənəvi yüksəlişinə, totalitar qaranlığa qarşı dirənişinə xidmət edən yaradıcı qüvvə idi. Osman Nasirin repressiya illərində canı bahasına qoruduğu bu milli poetik ruh sonrakı onilliklərdə Erkin Vahidov yaradıcılığında milli özünüdərk konsepsiyanın estetik təməlinə çevrilərək davam etdirilmişdir. Həsən bəy Zərdabinin "Əkinçi" qəzeti ilə formalaşdırdığı "ictimai sözün qorxmazlığı" fəlsəfəsini və Osman Nasirin repressiya girdabında məhv olan üsyankar lirik sədalarını estetik varislik müstəvisində sintez edən Erkin Vahidov, totalitar rejim şəraitində qələmin mənəvi gücünü və sənətkarın dik duruşunu poetik manifest səviyyəsinə qaldırmışdır. Şair rəsmi külliyyatında yer alan, 1967-ci ildə qələmə aldığı monumental "Qələm" şeirində zalım rejimlərin repressiyasına məruz qalsa da baş əyməyən milli təfəkkürün və ictimai sözün sarsılmaz qüvvəsini Azərbaycan akademik orfoqrafiyasına uyğun olaraq böyük vətəndaşlıq pafosu ilə belə tərənnüm edirdi:
Boshini ming kesdilar,
Bosh egmadi aslo kalam.
Yor, diyor mehrini kuylab
Umrimiz bo‘lgay ado.
Men na istisno erurman,
Sen na mustasno, qalam.
Yangrasin Erkin so‘zing,
Aslo tiling lol o‘lmasin.
Dast ko‘tar davron yukini,
Etma qadding yo, qalam.! [Vahidov, 2000: b.75].
Erkin Vahidovun bu misraları fundamental şəkildə sübut edir ki, Zərdabi publisistikasından və Osman Nasir romantizmindən süzülüb gələn milli dirəniş ruhu, Vahidov poeziyasında "başını kəssələr də başını əyməyən" haqq qələmi rəmzi ilə birləşərək, müasir özbək ədəbiyyatında milli özünüdərk ideologiyasının mənəvi qələbəsini şərtləndirən başlıca amillərdən birinə çevrilmişdir."
Maqsud Şeyxzadə və Üzeyir bəy Hacıbəyli koordinatları – Milli özünüdərk konsepsiyasının tam yetkinləşməsi və gələcəyə ötürülməsi üçün klassik irslə müasir bədii təfəkkür arasında möhkəm körpülərin qurulması zəruri idi. Bu tarixi-estetik missiyanı özbək ədəbiyyatında Azərbaycan və özbək xalqlarının ortaq ədəbi-mədəni koordinatlarını formalaşdırmış Maqsud Şeyxzadə unikal şəkildə həyata keçirmişdir. Şeyxzadə yaradıcılığında milli tarix, klassik ədəbiyyat, ümumtürk mədəniyyəti və humanist dəyərlər vahid estetik sistem daxilində təqdim edilir. Totalitar dövrün buxovlarına baxmayaraq, milli təfəkkürün qorunmasında onun rolu müstəsnadır. Görkəmli özbək alimi, akademik Naim Kərimov şairin bu tarixi missiyasını xarakterizə edərək yazır ki, “Maqsud Şeyxzoda ədəbiyyatını dünya xalqlarının ədəbiyyatı ilə birləşdirən "qızıl körpülərimizdən" biridir. Şeyxzadənin yaradıcılığında tarixi yaddaşın dirçəldilməsi milli kimliyin dərk edilməsi və möhkəmləndirilməsi ilə sıx bağlı idi.” [Karimov, 2009 : 5].
Üzeyir bəyin yaradıcılığındakı bu ifşaçılıq pafosu və dramatik konflikt sənətkarın sosiomədəni tərəqqiyə baxışını tam əks etdirir. Şeyxzadənin bədii mətndə qurduğu "qızıl körpü" və klassik irsə qayıdış xətti, Üzeyir Hacıbəylinin musiqili dramaturgiyada etdiyi və köhnəliyi radikal şəkildə ifşaya çəkən bu klassik-müasir sintezlə tamamilə tipoloji tərəfdaşdır...
Maqsud Şeyxzadənin "Mirzə Uluğbəy", "Cəlaləddin Mənquberdi" və digər əsərlərində tarixi şəxsiyyətlər milli yaddaşın canlı daşıyıcıları kimi təqdim olunur, keçmiş müasir milli şüurun formalaşmasına xidmət edən mənəvi məktəb kimi dəyərləndirilirdi. Bu estetik yanaşma Azərbaycan professional musiqisinin banisi Üzeyir Hacıbəylinin mədəniyyət fəlsəfəsi ilə eyni prinsiplər üzərində qurulmuşdur. Hacıbəyli milli özünüdərk ideyasını musiqi, dramaturgiya və publisistika sahəsində yeni estetik məzmunla inkişaf etdirmişdir. Onun "Leyli və Məcnun", "O olmasın, bu olsun", "Arşın mal alan" kimi əsərləri xalq musiqisi ilə klassik Şərq irsini və Avropa mədəniyyətini yaradıcı şəkildə birləşdirərək milli sənətin inkişaf modelini yaratmışdır. Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında və teatr tənqidində də haqlı olaraq qeyd edildiyi kimi, bu komediya təkcə Üzeyir Hacıbəyovun yaradıcılığında deyil, bütün Azərbaycan ədəbiyyatında ən yaxşı komediyalardan biri olmaqla, həm məzmunu, ideyasının dərinliyi, ifşaçılıq qüvvəsi cəhətdən, həm də bədii keyfiyyətləri ilə klassik səviyyəyə qalxır. Burada da müəllif zamanəsi üçün səciyyəvi olan mütərəqqi və mürtəce qüvvələr arasındakı mübarizəni dramatik konfliktin mərkəzinə qoymuşdur. Nə vasitə ilə olursa-olsun pul əldə etmək istəyən, borclu düşmüş Rüstəm bəy, pul tərəfdən işi avand olan dövlətli tacir Məşədi İbad, «millətpərəst» Həsənqulu bəy, «intelligenti» Həsən bəy, qəzetçi Rza bəy, qoçu Əsgər və başqaları köhnəliyi təmsil edirlər [Hacıbəyov, 1985 : 7].
Maqsud Şeyxzadənin bədii mətndə qurduğu "qızıl körpü" və klassik irsə qayıdış xətti, Üzeyir Hacıbəylinin musiqidə etdiyi klassik-müasir sintezlə tamamilə tipoloji tərəfdaşdır. Hər iki sənətkar üçün milli mədəniyyət keçmişin kor-koranə qorunması deyil, gələcəyin mənəvi inkişafını təmin edən yaradıcı enerji mənbəyidir. Bu yanaşma sonrakı dövrdə Erkin Vahidov yaradıcılığında daha geniş nəzəri məzmun qazanaraq, sözün, dilin və xüsusilə Əlişir Nəvai irsinin müasir milli düşüncə ilə əlaqələndirilməsinə, klassik-müasir sintezin bütöv bir estetik konsepsiya səviyyəsinə yüksəlməsinə möhkəm zəmin yaratmışdır. Müasir ədəbiyyatşünaslıqda və komparativist təhlillərdə də təsdiq olunduğu kimi, Erkin Vahidov klassik Şərq irsini müasir poeziyanın estetik koordinatları ilə sintez edərkən Maqsud Şeyxzadənin bədii mətndə, Üzeyir bəy Hacıbəylinin isə professional musiqidə ucaltdığı həmin o konseptual "qızıl körpü" modelini birbaşa mənimsəmişdir. Şair özünün rəsmi divanında yer alan fəlsəfi mülahizələrində, dahi sələflərinin açdığı bu klassik intibah yolunu bədii şəkildə belə ümumiləşdirirdi:
Fuzuliy devonin qo‘limga oldim,
U soldi ko‘nglimga g‘azal mehrini...
Ko‘p zahmat so‘ngida
Anglab yetoldim
Ustoz Alisherning buyuk sehrini.
Uni tanidimu elimni bildim.[Vahidov, 2000: b.215].
Erkin Vahidovun Azərbaycan dilində böyük poetik ehtiramla səslənən bu misraları fundamental şəkildə sübut edir ki, Üzeyir bəyin operada reallaşdırdığı muğam və Avropa musiqisi vəhdəti, Şeyxzadənin dramaturgiyada qurduğu tarixi yaddaş fəlsəfəsi, Vahidov poeziyasında Əlişir Nəvai və Füzuli dühasını dərk etməklə "elini (millətini) tanımaq" düsturuna çevrilmiş, klassik-müasir sintezi milli özünüdərk konsepsiyasının sarsılmaz bir sütunu halına gətirmişdir.
NƏTİCƏ
Cədidçilikdən Erkin Vahidova uzanan varislilik xəttinin elmi-nəzəri ümumiləşdirilməsi – Beləliklə, Əbdürrauf Fitrətdən başlayaraq Əbdülhəmid Çolpan, Abdulla Qədiri, Osman Nasir və Maqsud Şeyxzadənin yaradıcılığında milli özünüdərk ideyası müxtəlif janr və bədii formalar vasitəsilə ardıcıl və sistemli bir inkişaf yolu keçmişdir. Bu sənətkarların hər biri milli kimliyin, ana dilinin, tarixi yaddaşın və mənəvi azadlığın qorunmasını öz yaradıcılığının aparıcı ideya-estetik istiqamətinə çevirmişdir. Komparativist təhlillər göstərir ki, cədidçilik hərəkatı sadəcə lokal xarakterli tarixi-mədəni bir hadisə deyil, bütövlükdə müasir özbək poeziyasında milli özünüdərk ideyasının genezisini fəlsəfi və struktur baxımdan müəyyənləşdirən başlıca mərhələdir. Bu zəngin ədəbi ənənənin ortaq ideoloji və estetik zəmini sonrakı dövrdə Azərbaycan və özbək ədəbiyyatları arasında müqayisəli-tipoloji yaxınlıqların elmi müstəvidə öyrənilməsi baxımından xüsusi aktuallıq kəsb edir. Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında cədidçilik hərəkatı və onun görkəmli nümayəndələrinin yaradıcılığı ilə bağlı aparılmış fundamental tədqiqat və monoqrafiyalar, özbək milli özünüdərk ənənəsinin makro-aspektdən dəyərləndirilməsi üçün geniş elmi baza yaratmışdır.
Nəzəri baxımdan çıxarılan ən mühüm konseptual ümumiləşdirmə budur ki, milli dirçəliş prosesi mədəniyyətlərin bir-birini qarşılıqlı surətdə stimullaşdırması sayəsində sürətlənir. Azərbaycan maarifçiliyinin – Mirzə Fətəli Axundzadə təfəkkürünün, Həsən bəy Zərdabi publisistikasının, Cəlil Məmmədquluzadə realizminin, Firidun bəy Köçərli mənbəşünaslığının və Üzeyir bəy Hacıbəyli fəlsəfəsinin Türküstan mühitinə təsiri təbii bir məfkurəvi cərəyan idi. Bu ideya axını özbək intellektualları tərəfindən mexaniki surətdə təqlid edilməmiş; öz yerli mühitlərinin – Teymurilər dövrü dövlətçilik yaddaşının, klassik çağatay dili normalarının, folklor bünövrəsinin və klassik Şərq poetikasının süzgəcindən keçirilərək spesifik bir estetik makro-sistemə çevrilmişdir.
Məhz bu mürəkkəb mənəvi-estetik və sintetik zəmin üzərində yetişən Erkin Vahidovun yaradıcılığını bu tarixi-metodoloji kontekstdən kənarda dəyərləndirmək elmi cəhətdən qeyri-mümkündür. Tədqiqat prosesində şərhlərə cəlb etdiyimiz "Kiçik Ay sözü", "Bulaq", "Qələm", “Günəşin yeri (dastandan fəsillər)” şeirləri və monumental "Özbəyim" qəsidəsi əyani şəkildə nümayiş etdirir ki, XX əsrin ikinci yarısında özbək poeziyasında milli özünüdərk ideyası əvvəlki dövrlərlə müqayisədə keyfiyyətcə yeni bədii-estetik mərhələyə qədəm qoymuşdur. Erkin Vahidov cədidçilikdən və Azərbaycan maarifçiliyindən süzülüb gələn milli düşüncə ənənəsini varislik prinsipi ilə davam etdirərək onu müasir dövrün qlobal ictimai-mədəni reallıqları ilə uzlaşdırmışdır. Şair sələflərinin irəli sürdükləri ideyaları sadəcə deklarativ formada təkrarlamamış, onları fəlsəfi ümumiləşdirmə səviyyəsinə yüksəldərək ümumtürk mədəni düşüncəsi və ümumbəşəri humanist dəyərlərlə əlaqələndirən orijinal bir poetik struktur yaratmışdır.
Tədqiqatın gəldiyi son elmi nəticə ondan ibarətdir ki, milli kimlik mövzusu bu ədəbiyyatlarda müvəqqəti bir konyunktura və ya siyasi tendensiya deyil, sənətin əbədi yaşama qanunudur. Erkin Vahidovun timsalında bu ideya artıq regional sərhədləri aşaraq, bütövlükdə müasir türk xalqları ədəbiyyatında milli intellektual inkişaf xəttinin yeni tarixi mərhələdə zirvə nöqtəsinə yüksəlməsi kimi qiymətləndirilməyə tam elmi, nəzəri və metodoloji əsaslar verir.
İSTİFADƏ OLUNMUŞ ƏDƏBİYYAT / REFERENCES
Abdulla Qədiri. (2023). Ötən günlər (özbəklərin həyatından tarixi roman) (X. Səid, Çev.; H. Zeynallı, Red.; A. Ülvi, Yenidən çapa haz. və ön söz müəl.). Bakı: Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası. (Orijinal əsər 1928-1929-cu illərdə nəşr edilmişdir).
Boltaboyev, H. (1996). Abdurauf Fitrat – adabiyotshunos. Toshkent: Fan.
G’afurov, I. (2024, iyul 8). Qismatning ovozi (Usmon Nosir ilhomlari). Xurshid Davron kutubxonasi. kh-davron.uz
Hacıbəyov, Ü. (1985). Seçilmiş əsərləri. Bakı: Yazıçı.
Karimov, N. (1991). Cho‘lpon (Ma'rifiy roman). Toshkent: Sharq.
Karimov, N. (2009). Maqsud Shayxzoda (maarifiy-biografik roman). Toshkent: Sharq.
Köçərli, F. b. (2005). Azərbaycan ədəbiyyatı (İki cilddə, I cild). Bakı: Avrasiya Press.
Məmmədli, P. (2023). Osman Nasir. A. Ülvi (Red. və Ön söz müəl.), Ədəbi portretlər (özbək şair və yazıçıları haqqında məqalələr) daxilində (s. 65-80). Bakı: Nurlar.
Sharafiddinov, O. (2004). Ijodni anglash baxti. Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi.
Umaraliyev, I. (2020, dekabr 18). «Aytganlari amallariga to'g'ri edi». Professor Bahodir Karim - jadid ziyolilari haqida. Kun.uz. kun.uz
Vohidov, E. (2000). Saylanma. I jild: Ishq savdosi (She'rlar va dostonlar). Toshkent: Sharq.
XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan maarifçiliyi. (2023, aprel 2). 525-ci qəzet. 525.az
Xülasə
Məqalədə XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində türk-müsəlman coğrafiyasında baş verən qlobal ictimai-siyasi və mədəni kataklizmlər fonunda özbək cədid ədəbiyyatı ilə Azərbaycan maarifçi-demokratik düşüncəsinin ideya-estetik əsasları müqayisəli-tipoloji aspektdən geniş şəkildə tədqiq olunur. Tədqiqat işi müasir müqayisəli ədəbiyyatşünaslığın metodoloji prinsipləri əsasında, sənətkarların fəaliyyətini ayrı-ayrı elementlər kimi deyil, vahid və ardıcıl məfkurəvi təkamül zənciri kimi nəzərdən keçirir. Bu çərçivədə, milli özünüdərk və mənəvi oyanış anlayışları fəlsəfi-estetik sistem səviyyəsində təhlil edilir. Mətndə Əbdürrauf Fitrət və Mirzə Fətəli Axundzadənin nəzəri-islahatçı baxışları, Əbdülhəmid Çolpan və Cəlil Məmmədquluzadənin bədii-ictimai yaradıcılığındakı milli oyanış pafosu, Abdulla Qədiri və Firidun bəy Köçərli irsindəki epik və elmi tarixi yaddaşın bərpası məsələləri, eləcə də Osman Nasir, Həsən bəy Zərdabi, Maqsud Şeyxzadə və Üzeyir Hacıbəylinin milli mədəniyyət kontekstindəki xidmətləri “canbir qəlb” prinsipi ilə üzvi şəkildə qarşılaşdırılır və onların funksional bərabərliyi əsaslandırılır. Araşdırmada hər iki mühitdə ana dilinin statusunun qorunması, milli məktəb və mətbuatın inkişafı, totalitar senzura şəraitində sənətkarın vətəndaşlıq mövqeyi və göstərdiyi mənəvi dirəniş elmi-nəzəri ümumiləşdirmələrə cəlb olunur.
Sonda cədidçilik və maarifçilik ənənələrinin XX əsrin ikinci yarısında özbək poeziyasının görkəmli nümayəndəsi Erkin Vahidovun yaradıcılığında milli özünüdərk konsepsiyasının fundamental estetik təməlinə çevrilmesi, regional sərhədləri aşaraq ümumtürk mədəni düşüncəsinin yeni tarixi mərhələdə zirvə nöqtəsinə yüksəlməsi varislik prinsipi baxımından elmi şəkildə ümumiləşdirilir və əldə olunan nəticələr konseptual şəkildə şərh edilir.
Açar sözlər: milli özünüdərk, Azərbaycan maarifçiliyi, müqayisəli ədəbiyyatşünaslıq, cədidçilik, Əbdürrauf Fitrət, Əbdülhəmid Çolpan, Erkin Vahidov.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(20.08.2026)
