Murad Vəlixanov,
"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi
Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının birgə layihəsində Türklərin tarixi rubrikasına keçid alırıq. Əhatə dövrü Səlcuqlu imperiyasıdır.
Böyük Səlcuqlu İmperiyasının hərbi və siyasi qüdrətinin zirvədə olduğu 11-ci əsrdə imperiyanın sərhədləri Aralıq dənizindən Mərkəzi Asiyaya qədər uzanırdı. Bu möhtəşəm imperiyanın memarlarından biri Sultan Məlikşah idisə, onun hakimiyyət illərində saray daxilində və şərq sərhədlərində ən böyük gərginlik mənbəyi öz qardaşı — Xorasan valisi Şahzadə Məlik Təkiş olmuşdu. Döyüşkənliyi, sərkərdəlik istedadı və bitmək bilməyən taxt iddiaları ilə seçilən Məlik Təkiş, Səlcuqlu verasət (taxt-tac) sisteminin ən bariz və dramatik nümunələrindən biridir.
Xorasan valiliyi və ilk qiyamın qığılcımları
Böyük Səlcuqlu Sultanı Alp Arslanın oğlu olan Məlik Təkiş, atasının vəfatından və qardaşı Məlikşahın 1072-ci ildə taxta çıxmasından sonra imperiyanın strateji baxımdan ən mühüm bölgələrindən biri olan Xorasanın və Bəlxin valisi təyin edildi. Bu bölgə imperiyanın şərq qapısı sayılır, həm Qəznəvilər və Qaraxanlılar kimi qonşu dövlətlərlə sərhəddə yerləşir, həm də böyük bir hərbi qüvvəni özündə cəmləşdirirdi.
Ancaq türk-islam dövlətçilik ənənəsindəki "ölkə sülalənin ortaq mülküdür" anlayışı Məlik Təkişi sadəcə bir vali olmaqla kifayətlənməyə qoymurdu. 1080-ci ildə Sultan Məlikşah qərbdə səfərdə olarkən və dövlət işləri ilə məşğul ikən Məlik Təkiş fürsətdən istifadə edərək ilk dəfə açıq şəkildə qiyam qaldırdı. O, özünü müstəqil hökmdar elan etməyə və adına xütbə oxutdurmağa cəhd göstərdi.
Sultan Məlikşah və Nizamülmülkün siyasəti: Bağışlanan xəyanət
Məlik Təkişin qiyamından xəbər tutan Sultan Məlikşah və dahi vəzir Nizamülmülk dərhal böyük bir ordu ilə Xorasana tərəf hərəkət etdilər. Səlcuqlu ordusunun əzəmətini və qardaşının hərbi üstünlüyünü görən Məlik Təkiş birbaşa döyüşə girməyə cürət etməyib geri çəkildi və sonradan peşmanlıq bildirərək sultandan əfv dilədi.
Sultan Məlikşah böyük dövlət xadiminə yaraşan təmkinlə və qan qohumluğunu nəzərə alaraq qardaşını bağışladı. Onu yenidən Xorasan valisi vəzifəsində saxladı. Lakin bu bağışlanma Təkişin daxilindəki taxt həvəsini söndürmədi, əksinə, onu daha gizli və təhlükəli planlar qurmağa sövq etdi.
İkinci qiyam və gözlərinə mil çəkilməsi
1084-cü ildə Məlik Təkiş növbəti və daha böyük bir isyana əl atdı. Bu dəfə o, Səlcuqlu imperiyası ilə rəqabətdə olan Qaraxanlılar və Qəznəvilərlə gizli ittifaqa girməyə, onların dəstəyi ilə Məlikşahı taxtdan salmağa çalışdı. Şərq sərhədlərində təhlükəsizliyin tamamilə pozulduğunu görən Sultan Məlikşah ikinci dəfə Xorasana qoşun çəkdi.
Bu dəfə Məlik Təkişin ordusu darmadağın edildi və şahzadə özü əsir götürüldü. Sultan Məlikşah dövlətin bütövlüyünü və imperiya daxilindəki sabitliyi qorumaq üçün bağışlamaq limitinin bitdiyini anladı. Təkiş öldürülmədi (türk ənənəsinə görə xanədan qanı tökülmürdü), lakin bir daha qiyam qaldıra bilməməsi üçün gözlərinə mil çəkilərək kor edildi və qalaya həbs olundu.
Məlik Təkişin tarixi siması və Səlcuqlu dövlətinə təsiri
Məlik Təkiş təkcə qiyamçı bir şahzadə deyil, həm də dövrünün cəsur və bacarıqlı komandanlarından biri idi. Onun Xorasandakı fəaliyyəti imperiyanın şərq sərhədlərinin qorunmasında müəyyən müddət mühüm rol oynamışdı. Lakin onun şəxsi iddiaları Səlcuqlu dövlətinin daxili enerjisini və hərbi resurslarını bir neçə il boyunca lüzumsuz mübarizəyə sərf etməyə məcbur etdi.
Onun faciəvi taleyi Səlcuqlu imperiyasında taxt mübarizəsi adlanan böhranların ən parlaq nümunələrindən birinə çevrildi və Məlikşahın ölümündən sonra baş verəcək daha böyük vətəndaş müharibələrinin (Bərkiyaruq, Məhəmməd Tapar və Səncər dövrü) ilkin xəbərçisi oldu.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(29.07.2026)
