Nigar Xanəliyeva,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi layihələr şöbəsi
Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ilə birgə layihəsində mövzumuz yenə Türk dastanlarıdır. Bu dəfə Türklərin ortaq yaradıcılıq məhsulu sayılan "Manas" dastanı barədə danışacağıq.
Türk xalqlarının ortaq mədəni irsindən danışarkən adətən "Dədə Qorqud", "Oğuz Kağan" və "Koroğlu" dastanları yada düşür. Halbuki dünya folklorunun ən möhtəşəm əsərlərindən biri hesab edilən Manas dastanı həcminə, məzmununa və tarixi əhəmiyyətinə görə onların hər birindən fərqlənir. Tədqiqatçıların hesablamalarına görə, dastan yarım milyondan çox misradan ibarətdir. Bu, onu dünyanın ən böyük qəhrəmanlıq dastanlarından birinə çevirir. Müqayisə üçün, Homerin "İliada" və "Odisseya" əsərlərinin ümumi həcmi Manas dastanından dəfələrlə kiçikdir.
Dastanın mərkəzində qırğız xalqının əfsanəvi qəhrəmanı Manas dayanır. Lakin əsər yalnız bir igidin döyüşlərindən bəhs etmir. Burada dövlət quruculuğu, tayfaların birləşdirilməsi, diplomatiya, hərbi strategiya və xalqın mənəvi dəyərləri geniş şəkildə təsvir olunur. Manasın əsas məqsədi torpaq fəth etmək deyil, parçalanmış türk boylarını vahid birlik ətrafında toplamaqdır. Məhz buna görə dastan qırğızların milli yaddaşı hesab olunur.
Dastanın maraqlı cəhətlərindən biri onun əsrlərlə yazıya alınmamasıdır. Manas nəsildən-nəslə xüsusi yaddaşa malik dastançılar – manasçılar tərəfindən söylənilmişdir. Onlar on minlərlə misranı əzbər bilir, hər ifada hadisələri fərqli üslubda təqdim edir, bəzi hissələri improvizasiya edirdilər. Folklorşünaslar hesab edirlər ki, bu, dünya şifahi ədəbiyyatında nadir hadisələrdən biridir.
Manas dastanında diqqət çəkən başqa bir məqam qadın obrazlarıdır. Xüsusilə Manasın həyat yoldaşı Kanıkey təkcə ailəsini qoruyan qadın deyil, uzaqgörən siyasi məsləhətçi, diplomatik danışıqlar aparan ağıllı bir şəxsiyyət kimi təqdim edilir. Bir sıra epizodlarda onun verdiyi qərarlar ordunun taleyini dəyişir. Bu isə qədim türk cəmiyyətində qadının yüksək mövqeyini əks etdirən mühüm nümunələrdən sayılır.
Müasir araşdırmalar göstərir ki, Manas dastanı yalnız mifoloji mətn deyil. Onun içərisində IX–XII əsrlərdə Mərkəzi Asiyada baş verən siyasi hadisələrin, tayfalararası münasibətlərin və köçəri həyat tərzinin izləri qorunub saxlanılmışdır. Bu səbəbdən tarixçilər və türkoloqlar dastanı folklor nümunəsi olmaqla yanaşı, etnoqrafik və tarixi mənbə kimi də araşdırırlar.
Bu gün Manas dastanı yalnız qırğız xalqına məxsus bir irs hesab edilmir. O, bütün türk dünyasının ortaq mədəni sərvətidir. Dastanın əsas ideyası əsrlər keçsə də dəyişməyib: xalqın gücü yalnız silahında deyil, birliyində, ədalətində və milli yaddaşını qorumaq bacarığındadır. Məhz buna görə Manas dastanı bu gün də türk xalqlarının ortaq ruhunu yaşadan ən möhtəşəm epik abidələrdən biri kimi qiymətləndirilir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(27.07.2026)
