Nigar Xanəliyeva,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi layihələr şöbəsi
Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ilə birgə layihəsində mövzumuz yenə Türk dastanlarıdır. Bu dəfə Türklərin ortaq yaradıcılıq məhsulu sayılan "Dədə Qorqud" dastanı barədə maraqlı məlumatlar danışacağıq.
"Dədə Qorqud" dastanı çox vaxt yalnız qəhrəmanlıq hekayələri kimi təqdim olunur. Halbuki müasir araşdırmalar göstərir ki, bu əsər Oğuz türklərinin hüquq sistemi, dövlət quruluşu, diplomatiyası, inanc dünyası və sosial münasibətləri haqqında qiymətli tarixi məlumatları özündə qoruyub saxlayır. Tədqiqatçılar onu sadəcə folklor nümunəsi deyil, Oğuz cəmiyyətinin "mədəni yaddaşı" kimi qiymətləndirirlər.
Ən maraqlı məqamlardan biri odur ki, Dədə Qorqudun özü hadisələrin baş qəhrəmanı deyil. O, boyların sonunda meydana çıxaraq dua verir, ad qoyur, nəsihət edir və baş verən hadisələri mənalandırır. Bu xüsusiyyət göstərir ki, Dədə Qorqud adi ozan deyil, qədim türk cəmiyyətində müqəddəs ağsaqqal və müdrik simvoludur. Araşdırmaçılar onun obrazını qədim şaman ənənələri ilə islam dövrünün müdrik ağsaqqal modelinin qovuşduğu bir fiqur kimi dəyərləndirirlər.
Az araşdırılan mövzulardan biri də dastanda ad qazanmaq ənənəsidir. Oğuz cəmiyyətində insan doğulduğu anda tam mənada bəy hesab edilmirdi. O, igidlik göstərməli, cəmiyyət qarşısında özünü sübut etməli və yalnız bundan sonra Dədə Qorquddan ad almalı idi. Bu, əslində qədim türklərdə sosial statusun irsi deyil, şəxsi qəhrəmanlıq və xidmətlə qazanıldığını göstərən mühüm ənənə idi.
Dastanda qadın obrazları da gözlənildiyindən daha güclüdür. Burla Xatun, Banuçiçək və Selcan Xatun yalnız ailə üzvləri deyil, at minən, silah işlədən, döyüş strategiyası quran və lazım gəldikdə elini müdafiə edən şəxsiyyətlərdir. Bu, Oğuz cəmiyyətində qadının yüksək ictimai mövqeyə malik olduğunu göstərən ən mühüm mədəni göstəricilərdən biridir.
Son illərin ən mühüm kəşflərindən biri isə Günbəd əlyazmasıdır. Bu əlyazmada əvvəl məlum olmayan yeni bir boy – "Salur Qazanın Yeddi Başlı Əjdahanı Öldürməsi" yer alır. Bu tapıntı göstərdi ki, Dədə Qorqud dastanı əsrlər boyu düşündüyümüzdən daha zəngin mətn ənənəsinə malikdir və onun müxtəlif bölgələrdə yaşayan fərqli variantları mövcud olub.
Araşdırmalar göstərir ki, Salur Qazan obrazı da tamamilə uydurma qəhrəman deyil. Bir sıra türkoloqlar onun obrazında VIII əsrdə yaşamış Türgiş hökmdarı Su-lu Kağanın tarixi izlərinin qorunub saxlanıldığını ehtimal edirlər. Bu, dastanın müxtəlif tarixi dövrlərin hadisələrini və şəxsiyyətlərini bir qəhrəman obrazında birləşdirdiyini göstərir.
Dastanda tez-tez rast gəlinən İç Oğuz və Dış Oğuz anlayışları da təsadüfi deyil. Bunlar sadəcə coğrafi bölgü deyil, Oğuz tayfalarının siyasi təşkilatlanmasını və hakimiyyət münasibətlərini əks etdirən anlayışlar hesab olunur. Tədqiqatçılar bu bölgünün müxtəlif dövrlərdə dəyişdiyini və dastanın uzun əsrlər ərzində formalaşdığını qeyd edirlər.
Bəlkə də Dədə Qorqudun ən böyük sirri elə budur: bu əsər yalnız qəhrəmanlıq dastanı deyil. O, Oğuz türklərinin dövlətçilik düşüncəsini, hüquq anlayışını, ailə modelini, hərbi ənənələrini və mənəvi dünyasını gələcək nəsillərə çatdıran canlı bir tarix kitabıdır. Məhz buna görə yüzillər keçməsinə baxmayaraq, Dədə Qorqud yalnız ədəbiyyat abidəsi kimi deyil, türk tarixini və kimliyini anlamaq üçün ən etibarlı mənbələrdən biri kimi dəyərləndirilir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(24.07.2026)
