Nigar Xanəliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi layihələr şöbəsi

 Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ilə birgə layihəsində mövzumuz yenə Türk dastanlarıdır. Bu dəfə Türklərin ortaq yaradıcılıq məhsulu sayılan "Köç" dastanı barədə danışacağıq.

Tarix bəzən daş kitabələrdə, bəzən hökmdar fərmanlarında, bəzən də xalqın yaddaşında yaşayan dastanlarda gizlənir. Qədim Uyğur türklərinin Köç dastanı da belə əsərlərdən biridir. İlk baxışda bu, sadəcə bir xalqın yurdunu tərk etməsi haqqında rəvayət təsiri bağışlayır. Lakin dastanın dərin qatlarına enəndə məlum olur ki, burada söhbət yalnız köçdən deyil, bir millətin taleyindən, dövlətin süqutundan və mənəvi dəyərlərin qiymətindən gedir.

Rəvayətə görə, Tanrı Uyğur elinə bənzəri olmayan bir nemət bəxş etmişdi. Bu, adi daş deyildi. Xalq ona Qut Daşı və ya Yada Daşı deyirdi. İnanca görə, dövlətin bərəkəti, ordunun qüdrəti və xalqın birliyi həmin müqəddəs daşla bağlı idi. Daş öz yerində olduqca torpaqlar məhsul verir, çaylar gur axır, sürülər çoxalır, düşmənlər isə bu yurda yaxınlaşmağa cəsarət etmirdi. Ağsaqqallar deyirdi ki, «dövləti qılınc deyil, qut yaşadır».

Lakin hər güclü dövlət kimi Uyğur eli də hiylə ilə üz-üzə qalır. Uzaq diyarlardan gələn elçilər hökmdarın etibarını qazanırlar. Onlar qızıl, ipək və qiymətli hədiyyələr qarşılığında yalnız bir istək irəli sürürlər – müqəddəs daşı onlara vermək. Hökmdar əvvəlcə tərəddüd edir. Ağsaqqallar xəbərdarlıq edirlər: «Bu daşı vermək, dövlətin ruhunu verməkdir». Ancaq hakim bu sözlərə əhəmiyyət vermir. O düşünür ki, dövlətin gücü daşda deyil, ordudadır.

Daş yurdu tərk etdiyi gün hər şey dəyişir.

Dastanda təsvir edilir ki, əvvəlcə külək qəribə səslə əsməyə başlayır. Sonra dağlardan, qayalardan, meşələrdən və çaylardan eyni nida yüksəlir:

"Köç!.. Köç!.. Köç!.."

Bu, insan səsi deyildi. Sanki bütün təbiət bir xalqın taleyinə ağı deyirdi.

Atlar səbəbsiz kişnəyir, quşlar yuvalarını tərk edir, bulaqların suyu azalır, otlaqlar qurumağa başlayır. İnsanlar qorxu içində bir-birinə baxır, lakin artıq gec idi. Xalq anlayır ki, itirdiyi sadəcə bir daş deyil, Tanrının onlara bəxş etdiyi qut, yəni dövləti ayaqda saxlayan mənəvi qüvvədir.

Beləliklə, böyük köç başlayır. Karvanlar günlərlə, aylarla yol gedir. Arxada isə yalnız boş qalmış yurdlar deyil, bir zamanlar qüdrətli olmuş dövlətin xatirələri qalır. Dastan burada oxucuya acı bir həqiqəti çatdırır: bəzən dövlətlər düşmənin qılıncı ilə yox, rəhbərlərin yanlış qərarları ilə süqut edir.

Araşdırmaçılar hesab edirlər ki, Köç dastanı qədim Uyğur dövlətinin yaşadığı siyasi sarsıntıları və köçləri mifoloji dillə izah edən ən mühüm əsərlərdən biridir. Buradakı müqəddəs daş dövlətin müstəqilliyini, milli birliyini və xalqın mənəvi dayağını təmsil edir. Daşın yad əllərə verilməsi isə milli sərvətin və dəyərlərin qorunmasının vacibliyinə dair simvolik xəbərdarlıqdır.

Bu gün Köç dastanını oxuyarkən onun yalnız keçmişdən danışmadığını görürük. Əsrlər əvvəl söylənilən bu rəvayət müasir dövr üçün də eyni sualı verir: Bir xalqı həqiqətən güclü edən nədir? Ordusu, sərvəti, yoxsa milli yaddaşı və mənəvi dəyərləri?

Bəlkə də buna görə Köç dastanı türk dünyasının ən düşündürücü əsərlərindən biri hesab edilir. O, bizə öyrədir ki, torpaq yalnız üzərində yaşayan insanlarla deyil, onların qoruduğu dəyərlərlə Vətənə çevrilir. Bir millət öz qutunu, tarixini və kimliyini itirdiyi an, ən möhkəm qalalar belə onu xilas edə bilmir. Amma bu dəyərləri qoruyan xalq, nə qədər uzaqlara köç etsə də, yenidən öz taleyini yazmağı bacarır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.07.2026)