Nigar Xanəliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi layihələr şöbəsi

 Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ilə birgə layihəsində mövzumuz yenə Türk dastanlarıdır. Bu dəfə Türklərin ortaq yaradıcılıq məhsulu sayılan "Alp Ər Tunqa" dastanı barədə danışacağıq.

Türk xalqlarının minilliklər boyu qoruyub saxladıqları dastanlar arasında Alp Ər Tunqa dastanı xüsusi yer tutur. Bu dastan təkcə böyük bir sərkərdənin həyatından bəhs etmir, həm də qəhrəmanlığın, vətən sevgisinin və xalqına sədaqətin necə əbədiləşdiyini göstərir. Tarixçilərin bir qismi Alp Ər Tunqanı e.ə. VII əsrdə yaşamış sak (skif) hökmdarı ilə əlaqələndirir. İran mənbələrində o, Əfrasiyab adı ilə tanınır. Lakin türk yaddaşında Alp Ər Tunqa hər şeydən əvvəl qorxmaz bir xaqan, bacarıqlı sərkərdə və xalqının müdafiəçisi kimi yaşayır.

Dastanda Alp Ər Tunqa təkcə döyüş meydanlarında qələbə qazanan bir hökmdar deyil. O, igidliyi ilə yanaşı, ağlı, uzaqgörənliyi və ədaləti ilə seçilən bir dövlət başçısı kimi təsvir olunur. Onun adı çəkiləndə düşmənlər ehtiyat edir, dostları isə arxayınlıq hiss edirdi. Türk ellərinin təhlükə altında olduğu dövrlərdə Alp Ər Tunqa ordusunun önündə gedən, döyüşün ən çətin anında geri çəkilməyən bir lider idi.

Dastanın ən təsirli hissəsi onun ölümündən sonra xalqın keçirdiyi dərin kədərdir. Bu hiss bizə "Divanü Lüğat-it-Türk" əsərində qorunub saxlanılan məşhur ağı vasitəsilə çatıb. Min ilə yaxın bir zaman keçməsinə baxmayaraq, həmin misralar bu gün də oxuyanı düşündürür:

«Alp Ər Tunqa öldümü?

İssiz ajun qaldımı?

Ödlək öcin aldımı?

İmdi yürək yırtılır.»

Müasir Azərbaycan dilində bu misraların mənası belədir: "Alp Ər Tunqa öldümü? Dünya sahibsiz qaldımı? Fələk öz qisasını aldımı? İndi ürək parçalanır."

Bu qısa ağıda böyük bir xalqın ağrısı gizlənir. Burada təkcə bir hökmdarın ölümü deyil, xalqın dayağını itirməsi, güvəndiyi liderdən ayrılması təsvir olunur. Məhz buna görə Alp Ər Tunqa türk dastanlarında yalnız qalib sərkərdə deyil, həm də xalqın ümid yeri kimi xatırlanır.

Araşdırmaçılar hesab edirlər ki, Alp Ər Tunqa haqqında yaranan rəvayətlər sonrakı türk qəhrəmanlıq dastanlarının formalaşmasına da təsir göstərib. Onun obrazında igidliklə müdrikliyin vəhdəti görünür. O, qılıncı ilə torpağını qoruyan, ağlı ilə dövlətini idarə edən hökmdar idealını təcəssüm etdirir.

Bu gün Alp Ər Tunqa dastanı yalnız qədim bir rəvayət kimi qiymətləndirilmir. O, türk xalqlarının ortaq tarixi yaddaşının, qəhrəmanlıq ruhunun və dövlətçilik ənənəsinin simvollarından biridir. Əsrlər dəyişsə də, dastanın verdiyi əsas mesaj dəyişməyib: xalqını sevən, onu qorumaq üçün həyatını fəda edən insanlar zamanın sınağından keçərək əfsanəyə çevrilirlər. Alp Ər Tunqa da məhz belə şəxsiyyətlərdən biri kimi türk dünyasının yaddaşında yaşayır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(22.07.2026)