Nigar Xanəliyeva,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi layihələr şöbəsi
Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ilə birgə layihəsində mövzumuz yenə Türk xalqlarıdır. Bu dəfə Türklərlə bağlı spesifik məlumatlar barədə danışacağıq.
Türk xalqlarının tarixi ilə bağlı ən maraqlı məqamlardan biri "türk" adının ilk dəfə VI əsrdə Göytürk dövlətinin rəsmi adı kimi tarixə düşməsidir. Bundan əvvəl Hunlar və digər türk tayfaları mövcud olsa da, dövlət səviyyəsində "Türk" adından ilk istifadə Göytürklərə məxsusdur.
Türk tarixinin ən qədim yazılı abidələri hesab edilən Orxon kitabələri VIII əsrdə Bilgə Xaqan, Kül Tigin və Tonyukukun şərəfinə ucaldılmışdır. Bu kitabələr yalnız türk tarixinin deyil, dünya epiqrafikasının da ən qiymətli nümunələri sırasında yer alır. Yazılarda dövlət idarəçiliyi, xalqın birliyi, vətən sevgisi və hökmdarın məsuliyyəti haqqında dərin siyasi fikirlər əks olunmuşdur.
Qədim türklər arasında "qurd" müqəddəs sayılırdı. Boz qurd gücün, azadlığın və yolgöstərənliyin rəmzi hesab olunurdu. Çin salnamələrində türklərin mənşəyi ilə bağlı Asena adlı dişi qurd əfsanəsi qeyd edilir və bu rəvayət türk mifologiyasının ən məşhur nümunələrindən biri sayılır.
Hun hökmdarı Mete Xan tərəfindən eramızdan əvvəl 209-cu ildə yaradılan hərbi sistem tarixdə ilk nizamlı süvari ordularından biri hesab olunur. Onun tətbiq etdiyi onluq hərbi təşkilat sistemi sonrakı əsrlərdə Göytürklər, Səlcuqlular, Monqollar və Osmanlılar tərəfindən də istifadə edilmişdir.
Göytürklər dəmiri müqəddəs metal hesab edirdilər. Tarixi mənbələrdə onların mahir dəmirçilər olduqları qeyd edilir. Dəmir emalı sahəsində qazandıqları təcrübə həm silah istehsalında, həm də dövlətin iqtisadi gücünün artmasında mühüm rol oynamışdır.
Türk hökümdarları arasında qadınların dövlət idarəçiliyində iştirakı diqqət çəkən xüsusiyyətlərdən biri idi. "Xatun" titulunu daşıyan hökümdar xanımları xarici elçiləri qəbul edir, mühüm dövlət məclislərində iştirak edir və bəzən hökümdarla birlikdə fərmanlara möhür vururdular. Bu ənənə bir çox orta əsr dövlətlərindən fərqlənirdi.
Qədim türklər istiqamətləri rənglərlə ifadə edirdilər. Göy şərqi, ağ qərbi, qara şimalı, qırmızı isə cənubu simvolizə edirdi. Məhz buna görə Qara dəniz şimal istiqamətində, Ağ dəniz isə qərb istiqamətində yerləşən dəniz kimi adlandırılmışdır.
Türk xalqları arasında ən uzun qəhrəmanlıq dastanı qırğızların "Manas" eposudur. Təxminən yarım milyon misradan ibarət olan bu əsər dünyanın ən həcmli şifahi dastanlarından biri hesab edilir və nəsillər boyu yaddaş vasitəsilə qorunub saxlanılmışdır.
Osmanlı imperiyasında istifadə olunan tuğ dövlət hakimiyyətinin əsas rəmzlərindən idi. Tuğun üzərindəki at quyruqlarının sayı hökmdarın və ya sərkərdənin rütbəsini göstərirdi. Bu ənənənin kökləri qədim türk dövlətlərinə qədər gedib çıxır.
Qədim türklər ilin başlanğıcını baharın gəlişi ilə əlaqələndirirdilər. Novruz bayramı yalnız təbiətin oyanmasını deyil, həm də yeni həyatın, bolluğun və birlik ruhunun başlanğıcını ifadə edirdi. Bu bayram min illərdir türk xalqları arasında yaşamağa davam edir.
Türk dillərində "Tanrı" sözü qədim dövrlərdən bəri göyü və ali yaradıcı qüvvəni ifadə etmək üçün işlədilmişdir. Orxon kitabələrində də bu anlayışa tez-tez rast gəlinir və dövlətin taleyinin Tanrının iradəsi ilə bağlı olduğu vurğulanır.
İpək Yolunun ən mühüm hissələrinə nəzarət edən türk dövlətləri əsrlər boyu Çin ipəyinin, Mərkəzi Asiya atlarının, qiymətli daşların və müxtəlif sənətkarlıq məhsullarının Avropaya daşınmasında əsas vasitəçi olmuşlar. Bu, türk dövlətlərinin iqtisadi və siyasi nüfuzunu əhəmiyyətli dərəcədə artırmışdır.
Türk xalqlarında "qurultay" dövlət idarəçiliyinin əsas institutlarından biri idi. Hökmdarlar mühüm qərarları tayfa başçıları və hərbi rəhbərlərin iştirakı ilə keçirilən qurultaylarda müzakirə edir, müharibə, sülh və varislik kimi məsələlər kollektiv şəkildə həll olunurdu.
Müasir dövrdə türk xalqları Avropa və Asiyanı əhatə edən ən geniş etno-linqvistik birliklərdən biridir. Onların ortaq tarixi, dili və mədəni irsi min illər ərzində formalaşaraq bu gün də elmi araşdırmaların əsas mövzularından biri olaraq qalır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(09.07.2026)
