Nigar Xanəliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi layihələr şöbəsi

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ilə birgə layihəsində mövzumuz yenə türk hökmdarlarıdır. Bu dəfə Mete Xan barədə danışacağıq.

Türk tarixində dövlətçilik ənənəsinin formalaşmasında mühüm rol oynamış hökmdarlar arasında Mete Xanın adı xüsusi ehtiramla çəkilir. O, Böyük Hun imperiyasını kiçik köçəri tayfa birliyindən Mərkəzi Asiyanın ən güclü siyasi və hərbi dövlətinə çevirməyi bacarmış, həyata keçirdiyi islahatlarla sonrakı türk dövlətlərinin idarəçilik modelinə və hərbi sisteminə dərin təsir göstərmişdir. Çin salnamələrində Modu Chanyu adı ilə tanınan Mete Xan haqqında məlumatların əsas hissəsi qədim Çin tarixçilərinin, xüsusilə Sıma Tsyanın qələmə aldığı əsərlərdə qorunub saxlanılmışdır. Müasir tarixşünaslıq da onun fəaliyyəti ilə bağlı araşdırmalarını əsasən bu mənbələrə söykəndirir.

Tarixçilərin əksəriyyəti Mete Xanın eramızdan əvvəl III əsrdə Hun hökmdarı Teomanın ailəsində dünyaya gəldiyini qəbul edir. Həmin dövrdə Hun tayfaları Monqolustan və Mərkəzi Asiyanın geniş çöllərində yaşayır, lakin daxili çəkişmələr və xarici təhdidlər səbəbindən vahid siyasi gücə çevrilə bilmirdi. Eyni zamanda Çində Tsin və daha sonra Xan sülaləsinin hakimiyyətə gəlməsi bölgədə yeni siyasi tarazlıq yaratmışdı. Bu mürəkkəb şərait Mete Xanın gələcək fəaliyyətinə birbaşa təsir göstərdi.

Çin salnamələrində qeyd olunur ki, Teoman taxtın başqa oğluna keçməsini istədiyi üçün Mete Xanı qonşu Yüeci tayfalarına girov göndərmişdi. Daha sonra həmin tayfalara hücum edərək oğlunun öldürüləcəyini güman etmişdi. Lakin Mete Xan əsirlikdən qaçaraq Hun torpaqlarına qayıtdı və atasının etimadını yenidən qazandı. Bu hadisə onun siyasi iradəsini və liderlik keyfiyyətlərini nümayiş etdirən ilk mühüm məqam kimi qiymətləndirilir.

Hakimiyyətə gəlmə prosesi Hun tarixinin ən dramatik hadisələrindən biri hesab olunur. Tarixi mənbələrə görə, Mete Xan özünə tam sadiq süvari dəstəsi yaratmış və onların itaətini yoxlamaq üçün ardıcıl sınaqlar keçirmişdi. Nəhayət, eramızdan əvvəl 209-cu ildə Teomanı hakimiyyətdən uzaqlaşdıraraq Hun imperiyasının hökmdarı oldu. Müasir tarixçilər bu hadisəni Böyük Hun imperiyasının əsl yüksəliş dövrünün başlanğıcı hesab edirlər.

Mete Xanın hakimiyyətinin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri ordu islahatları idi. O, onluq hərbi-idarəetmə sistemini təkmilləşdirdi, süvari qoşunlarının hazırlığını gücləndirdi və ciddi intizam qaydaları tətbiq etdi. Bu sistem sonrakı əsrlərdə Göytürklər, Səlcuqlular, Osmanlılar və digər türk dövlətləri tərəfindən də müxtəlif formalarda istifadə olundu. Tarixşünaslıqda Mete Xan dünyanın ilk peşəkar və yüksək intizamlı süvari ordularından birini yaradan hökmdarlardan biri kimi qiymətləndirilir.

Mete Xan hakimiyyətini möhkəmləndirdikdən sonra qonşu tayfaları öz hakimiyyəti altında birləşdirməyə başladı. Dunhu, Yüeci və digər köçəri birliklər üzərində qazandığı qələbələr Hun dövlətinin sərhədlərini xeyli genişləndirdi. Qısa müddət ərzində Hun imperiyası Baykal gölündən Altay dağlarına, Qobi səhrasından Mərkəzi Asiyanın geniş çöllərinə qədər uzanan böyük ərazilərə nəzarət etməyə başladı. Bu uğurlar nəticəsində Hun dövləti Avrasiyanın ən qüdrətli siyasi güclərindən birinə çevrildi.

Mete Xanın xarici siyasətində Çinlə münasibətlər mühüm yer tuturdu. O, Xan sülaləsi ilə həm müharibələr aparmış, həm də siyasi razılaşmalar əldə etmişdi. Eramızdan əvvəl 200-cü ildə Baydın döyüşündə Çin imperatoru Liu Banın ordusunu mühasirəyə alması Hun dövlətinin hərbi gücünü açıq şəkildə nümayiş etdirdi. Bu hadisədən sonra Çin imperiyası Hunlarla sülh müqaviləsi bağlamağa və "heçin" adlanan qohumluq siyasətinə üstünlük verməyə məcbur oldu. Bunun nəticəsində Hun dövləti həm siyasi nüfuzunu artırdı, həm də iqtisadi baxımdan mühüm üstünlüklər qazandı.

Araşdırmalar göstərir ki, Mete Xan yalnız bacarıqlı sərkərdə deyildi. O, müxtəlif tayfaları vahid dövlət ideyası ətrafında birləşdirərək güclü mərkəzi hakimiyyət formalaşdırmağa nail olmuşdu. Onun idarəçilik siyasəti köçəri cəmiyyətin xüsusiyyətlərini nəzərə almaqla yanaşı, dövlət daxilində nizam-intizamın və itaətin qorunmasına əsaslanırdı. Məhz bu yanaşma Hun imperiyasının uzun müddət regionun aparıcı siyasi qüvvəsi kimi mövcudluğunu təmin etdi.

Tarixi mənbələr Mete Xanın eramızdan əvvəl 174-cü ildə vəfat etdiyini göstərir. Onun ölümündən sonra hakimiyyət varislərinə keçsə də, yaratdığı hərbi və siyasi sistem uzun müddət Hun dövlətinin əsas dayağı olaraq qaldı. Sonrakı türk dövlətlərinin dövlətçilik ənənələrində və hərbi təşkilatlanmasında Mete Xanın qoyduğu irsin izləri aydın şəkildə müşahidə olunur.

Müasir tarixşünaslığın ümumi qənaətinə görə, Mete Xan türk tarixinin ən böyük dövlət qurucularından biridir. O, yalnız Böyük Hun imperiyasını gücləndirməklə kifayətlənməmiş, hərbi islahatları, mərkəzləşdirilmiş idarəetmə sistemi və uzaqgörən siyasi strategiyası ilə türk dövlətçilik ənənəsinin əsaslarını formalaşdırmışdır. Məhz buna görə Mete Xan bu gün də türk dünyasında milli birlik, güclü dövlətçilik və peşəkar hərbi təşkilatlanmanın rəmzlərindən biri kimi yüksək dəyərləndirilir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.07.2026)