Nigar Xanəliyeva,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi layihələr şöbəsi
Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ilə birgə layihəsində mövzumuz yenə türk hökmdarlarıdır. Bu dəfə Bilgə Xaqan barədə danışacağıq.
Türk dövlətçilik tarixində Bilgə Xaqanın adı yalnız uğurlu hökmdar kimi deyil, həm də dövlət idarəçiliyini, milli birliyi və siyasi uzaqgörənliyi ilə seçilən lider kimi xatırlanır. Onun hakimiyyəti dövrü II Göytürk Xaqanlığının ən qüdrətli mərhələlərindən biri hesab edilir. Bilgə Xaqan təkcə hərbi uğurları ilə deyil, dövlətin daxili sabitliyini təmin etməsi, Çin imperiyasının siyasi təsirinə qarşı mübarizə aparması və türk xalqının birlik ideyasını gücləndirməsi ilə tarixdə mühüm yer tutmuşdur. Onun fəaliyyəti haqqında əsas məlumatlar Orxon yazıları, Çin salnamələri və müasir tarixşünaslığın araşdırmaları əsasında öyrənilir. Xüsusilə Orxon abidələri Bilgə Xaqanın dövrünü əks etdirən ən etibarlı tarixi mənbələr hesab olunur.
Bilgə Xaqanın təxminən 683-cü ildə dünyaya gəldiyi qəbul edilir. O, II Göytürk Xaqanlığının banisi olan İlteriş Qutluq Xaqanın oğlu, məşhur sərkərdə Kül Tiginin qardaşı idi. Həmin dövrdə Göytürk dövləti uzun illər Çin hakimiyyəti altında qaldıqdan sonra yenidən müstəqilliyini bərpa etmişdi. Lakin dövlət daxilində tayfalar arasında parçalanma meyilləri, xaricdə isə Tan sülaləsinin siyasi təzyiqləri Göytürk hakimiyyəti üçün ciddi təhlükə yaradırdı.
Bilgə Xaqan gənclik illərindən dövlət idarəçiliyində və hərbi yürüşlərdə fəal iştirak etmişdir. Atasının vəfatından sonra hakimiyyətə gələn Qapağan Xaqan dövründə müxtəlif vəzifələrdə çalışaraq dövlət təcrübəsi qazandı. 716-cı ildə Qapağan Xaqanın ölümündən sonra yaranan siyasi böhran nəticəsində Bilgə Xaqan hakimiyyətə gəldi. Onun taxta çıxmasında qardaşı Kül Tiginin və görkəmli dövlət xadimi Tonyukukun həlledici rolu olmuşdur. Bu üç şəxs Göytürk dövlətinin ən güclü siyasi rəhbərliyi kimi tarixə düşmüşdür.
Bilgə Xaqanın hakimiyyətinin əsas məqsədi dövlət daxilində sabitliyi bərpa etmək və türk tayfalarını vahid hakimiyyət ətrafında birləşdirmək idi. O, daxili üsyanların qarşısını alaraq mərkəzi hakimiyyəti gücləndirdi, müxtəlif türk boyları arasında siyasi həmrəyliyin qorunmasına xüsusi diqqət yetirdi. Tarixi mənbələr göstərir ki, o, yalnız hərbi gücə deyil, ağıllı idarəçiliyə və diplomatiyaya üstünlük verirdi. Məhz bu xüsusiyyət onun "Bilgə", yəni "müdrik" ləqəbi ilə tanınmasına səbəb olmuşdur.
Bilgə Xaqanın xarici siyasətində Çin imperiyası ilə münasibətlər xüsusi yer tuturdu. O, Tan imperiyasının türk tayfaları arasında nifaq salmaq siyasətini yaxşı anlayırdı və buna qarşı həm hərbi, həm də diplomatik tədbirlər həyata keçirirdi. Lazım gəldikdə Çinlə sülh münasibətlərini qoruyur, lakin dövlətin müstəqilliyinə təhlükə yarandıqda qətiyyətli mövqe nümayiş etdirirdi. Bu siyasət nəticəsində II Göytürk Xaqanlığı regionun ən güclü siyasi qüvvələrindən biri olaraq mövqeyini qoruyub saxladı.
Bilgə Xaqanın fəaliyyəti yalnız hərbi və siyasi uğurlarla məhdudlaşmırdı. O, xalqın rifahının yaxşılaşdırılmasına, köçəri təsərrüfatın inkişafına və dövlət idarəçiliyinin möhkəmləndirilməsinə də böyük əhəmiyyət verirdi. Onun dövründə dövlətin iqtisadi əsasları gücləndirilmiş, ticarət yollarının təhlükəsizliyi təmin edilmiş və tayfalar arasında əməkdaşlıq genişləndirilmişdi. Müasir tarixçilər hesab edirlər ki, Bilgə Xaqan Göytürk dövlətinin ən sabit və inkişaf etmiş dövrlərindən birini yaratmağa nail olmuşdu.
Bilgə Xaqanın adı ilk növbədə Orxon yazıları ilə bağlıdır. Onun göstərişi ilə qardaşı Kül Tiginin və daha sonra özünün şərəfinə ucaldılan daş kitabələr türk tarixinin ən qiymətli yazılı abidələri hesab olunur. Bu abidələrdə dövlət idarəçiliyi, xalqın birliyi, vətən sevgisi və hökmdarın məsuliyyəti haqqında mühüm fikirlər yer alır. Bilgə Xaqan türk xalqını daxili çəkişmələrdən uzaq durmağa, yad dövlətlərin təsirinə aldanmamağa və dövlətin müstəqilliyini qorumağa çağırırdı. Bu baxımdan Orxon yazıları yalnız tarixi sənəd deyil, həm də türk siyasi düşüncəsinin ən qədim nümunələrindən biri sayılır.
Tarixi mənbələrə görə, Bilgə Xaqan 734-cü ildə vəfat etmişdir. Bəzi Çin salnamələrində onun zəhərlənərək öldürüldüyü qeyd olunur, lakin bu barədə qəti fikir mövcud deyil. Onun ölümündən sonra Göytürk dövlətində daxili çəkişmələr yenidən güclənmiş və bir neçə onillik sonra xaqanlıq süquta uğramışdır. Bu fakt Bilgə Xaqanın dövlətin möhkəmliyində oynadığı mühüm rolu bir daha göstərir.
Müasir tarixşünaslığın ümumi qənaətinə görə, Bilgə Xaqan türk dövlətçilik tarixinin ən görkəmli hökmdarlarından biridir. O, hərbi qüdrəti siyasi müdrikliklə birləşdirərək Göytürk dövlətinin sabitliyini təmin etmiş, milli birlik ideyasını gücləndirmiş və gələcək nəsillərə zəngin siyasi irs qoymuşdur. Onun adı bu gün də türk dünyasında müdrik hökmdar, bacarıqlı dövlət xadimi və milli həmrəyliyin simvollarından biri kimi böyük ehtiramla yad edilir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(07.07.2026)
