Nigar Xanəliyeva,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi layihələr şöbəsi
Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ilə birgə layihəsində mövzumuz yenə türk hökmdarlarıdır. Bu dəfə İstəmi Yabqu barədə danışacağıq.
Türk dövlətçilik tarixində adı ən çox çəkilən hökmdarlardan biri olsa da, İstəmi Yabqu haqqında günümüzə qədər gəlib çatan məlumatlar məhduddur. Buna baxmayaraq, Çin salnamələri, Bizans mənbələri və müasir tarixşünaslığın araşdırmaları onun VI əsrdə Avrasiyanın siyasi xəritəsini dəyişdirən ən mühüm dövlət xadimlərindən biri olduğunu göstərir. Məhz İstəmi Yabqunun həyata keçirdiyi hərbi yürüşlər, diplomatik əlaqələr və iqtisadi siyasət nəticəsində Göytürk dövləti qısa müddətdə Şərqdən Qara dənizə qədər uzanan geniş coğrafiyada söz sahibi oldu.
VI əsrin ortalarında Orta Asiyada siyasi vəziyyət köklü şəkildə dəyişirdi. Uzun illər bölgəyə hakim olmuş Juan-juan konfederasiyası zəifləyirdi, İpək Yoluna nəzarət uğrunda isə müxtəlif tayfa birlikləri arasında mübarizə gedirdi. Bu şəraitdə Bumın Xaqanın rəhbərliyi ilə Göytürk dövləti yarandı. Dövlət qurulduqdan sonra Bumın Xaqan şərq istiqamətində hakimiyyətini möhkəmləndirərkən, qardaşı İstəmi Yabqu qərb torpaqlarının idarə edilməsinə təyin edildi. Məhz bu qərar sonrakı illərdə Göytürk dövlətinin böyük imperiyaya çevrilməsində həlledici rol oynadı.
İstəmi Yabqunun fəaliyyətinin əsas istiqaməti qərbə doğru genişlənmək idi. O, Altay dağlarından başlayaraq Mərkəzi Asiyanın geniş çöllərinə, daha sonra isə Aral gölü, Xəzər dənizi və Qafqaz istiqamətinə qədər uzanan ərazilərdə türk hakimiyyətini möhkəmləndirdi. Onun yürüşləri nəticəsində çoxsaylı köçəri tayfalar Göytürk hakimiyyətini qəbul etdi və dövlətin sərhədləri qısa müddətdə minlərlə kilometr genişləndi.
Tarixçilərin fikrincə, İstəmi Yabqunun ən böyük uğurlarından biri Ağ Hunların süqutundan sonra Mərkəzi Asiyanın ən qüdrətli dövlətlərindən biri olan Eftalit imperiyasının məğlub edilməsində oynadığı rol idi. O, Sasani hökmdarı I Xosrov Ənuşirəvanla müvəqqəti ittifaq quraraq Eftalitlərə qarşı birgə hərbi əməliyyat həyata keçirdi. VI əsrin 560-cı illərində Eftalit dövləti məğlub edildi və onun əraziləri qaliblər arasında bölüşdürüldü. Bu qələbə Göytürklərin Mərkəzi Asiyada tam üstünlüyünü təmin etdi.
Lakin Eftalitlərin süqutundan sonra Göytürklərlə Sasani dövləti arasında maraq toqquşması yarandı. Əsas mübahisə İpək Yoluna nəzarət məsələsi idi. İpək Yolu həmin dövrün ən mühüm ticarət arteriyası hesab olunurdu və bu yol üzərində nəzarət böyük iqtisadi gəlir demək idi. Sasani hökmdarlarının türk tacirlərinin fəaliyyətini məhdudlaşdırması İstəmi Yabqunun yeni diplomatik istiqamət seçməsinə səbəb oldu.
Bu mərhələdə İstəmi Yabqu dünya tarixində mühüm hadisələrdən birinə imza atdı. O, 568-ci ildə Bizans imperatoru II Yustinin sarayına Soqd taciri Maniyahın rəhbərliyi ilə diplomatik nümayəndə heyəti göndərdi. Məqsəd həm Sasani dövlətinə qarşı siyasi tərəfdaşlıq yaratmaq, həm də İpək Yolu üzərində birbaşa ticarət əlaqələri qurmaq idi. Bu hadisə türk dövlətinin Bizansla qurduğu ilk rəsmi diplomatik münasibətlərdən biri hesab edilir və beynəlxalq siyasət tarixində mühüm dönüş nöqtələrindən sayılır.
İstəmi Yabqu yalnız sərkərdə kimi deyil, həm də uzaqgörən dövlət xadimi kimi diqqət çəkirdi. O, fəth etdiyi ərazilərdə ticarətin inkişafına xüsusi əhəmiyyət verir, Soqd tacirlərinin fəaliyyətini dəstəkləyirdi. Bunun nəticəsində Göytürk dövləti yalnız hərbi gücə deyil, həm də beynəlxalq ticarətdən əldə olunan iqtisadi imkanlara söykənən imperiyaya çevrilmişdi.
Mənbələr göstərir ki, İstəmi Yabqu "xaqan" titulunu daşımırdı. O, "Yabqu" tituluna malik idi və qərb torpaqlarını idarə etsə də, faktiki olaraq müstəqil hökmdar səlahiyyətlərinə sahib idi. Bu idarəçilik modeli Göytürk dövlətində şərq və qərb qanadlarının paralel idarə olunmasına əsaslanırdı və imperiyanın geniş ərazilərinin daha səmərəli idarə edilməsinə imkan verirdi.
İstəmi Yabqunun ölüm tarixi dəqiq məlum olmasa da, tarixçilərin əksəriyyəti onun təxminən 576-cı ildə vəfat etdiyini qəbul edir. Onun ölümündən sonra qərb qanadının idarəçiliyi varislərinə keçdi və sonrakı dövrdə Qərbi Göytürk Xaqanlığının formalaşması üçün siyasi zəmin yarandı.
Tarixi araşdırmalar göstərir ki, İstəmi Yabqunun fəaliyyəti yalnız Göytürk dövlətinin sərhədlərinin genişlənməsi ilə məhdudlaşmırdı. O, Avrasiyada güc balansını dəyişdirən, Çin, Sasani və Bizans kimi dövrün böyük dövlətləri ilə eyni siyasi müstəvidə çıxış edən ilk türk hökmdarlarından biri idi. Onun həyata keçirdiyi hərbi yürüşlər, diplomatik təşəbbüslər və iqtisadi siyasət Göytürk dövlətini VI əsrin ən qüdrətli imperiyalarından birinə çevirdi. Məhz buna görə İstəmi Yabqu türk dövlətçilik tarixində yalnız uğurlu sərkərdə deyil, həm də beynəlxalq münasibətləri formalaşdıran böyük strateq kimi qiymətləndirilir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(02.07.2026)
