Nigar Xanəliyeva,

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının Xüsusi layihələr şöbəsi

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun “Ədəbiyyat  və İncəsənət” portalı ilə birgə layihəsində mövzumuz yenə də türk sultanlarıdır. Bu dəfə Osman Qazi barədə danışacağıq.

Təxminən XIII əsrin ikinci yarısında Anadolunun mürəkkəb siyasi şəraitində meydana çıxan Osman Qazi sonradan altı əsrdən artıq mövcud olacaq Osmanlı dövlətinin əsasını qoydu. Bununla belə, onun həyatı və fəaliyyəti haqqında məlumatlar araşdırıldıqda maraqlı bir reallıq ortaya çıxır: Osman Qazinin bioqrafiyası barədə dəqiq tarixi mənbələr kifayət qədər azdır və mövcud bilgilərin mühüm hissəsi hadisələrdən uzun illər sonra yazılmış salnamələrə əsaslanır.

Tarixçilərin qəbul etdiyi məlumata görə, Osman Qazi təxminən 1258-ci ildə Ərtoğrul Qazinin ailəsində dünyaya gəlib. Həmin dövrdə Anadolu Səlcuq Dövləti tənəzzül mərhələsinə qədəm qoymuş, Monqol İlxanlılarının siyasi təzyiqi bölgədə ciddi təsir yaratmışdı. Mərkəzi hakimiyyətin zəifləməsi nəticəsində Anadoluda onlarla türk bəyliyi formalaşmışdı. Məhz belə mürəkkəb geosiyasi şərait Osman Qazinin yüksəlişi üçün zəmin hazırladı.

Ərtoğrul Qazinin vəfatından sonra tayfa rəhbərliyini üzərinə götürən Osman Qazi ilk növbədə Bizans imperiyasının sərhəd bölgələrinə yönəlmiş hərbi strategiya seçdi. O, genişmiqyaslı müharibələrdən daha çox sərhəd qalalarını və strateji yaşayış məntəqələrini nəzarət altına almağa üstünlük verirdi. Bu siyasət həm iqtisadi imkanları artırır, həm də yeni döyüşçülərin onun ətrafında birləşməsinə səbəb olurdu.

Osman Qazinin tarixi şəxsiyyət kimi mövcudluğunu təsdiqləyən ən mühüm mənbələrdən biri Bizans tarixçisi Georgios Paximeresin əsərləridir. Paximeres Osmanı Bizans sərhədlərində sürətlə güclənən türk lideri kimi təsvir edir. Bu fakt göstərir ki, Osman Qazi yalnız Osmanlı salnamələrinin qəhrəmanı deyil, həm də müasir xarici mənbələrdə adı çəkilən real tarixi şəxsiyyətdir.

1302-ci ildə baş vermiş Bafey döyüşü Osman Qazinin siyasi fəaliyyətində dönüş nöqtəsi hesab olunur. Bu döyüşdə Bizans ordusunun məğlub edilməsi Osman Qazinin nüfuzunu əhəmiyyətli dərəcədə artırdı. Bir çox tarixçilər məhz bu hadisəni Osmanlı dövlətinin faktiki yaranmasının başlanğıcı kimi qiymətləndirirlər. Qələbədən sonra Bizansın Bitiniya bölgəsində mövqeləri zəiflədi, Osman Qazinin hakimiyyət dairəsi isə sürətlə genişləndi.

Araşdırmalar göstərir ki, Osman Qazi yalnız uğurlu sərkərdə deyildi. O, idarəçilik sahəsində də praqmatik siyasət yürüdürdü. Fəth olunan ərazilərdə kənd təsərrüfatının, ticarətin və yerli idarəetmənin fəaliyyətini davam etdirməsinə imkan yaradılırdı. Yerli xristian əhali dini baxımdan ciddi təzyiqlərlə üzləşmirdi. Bu yanaşma yeni hakimiyyətə qarşı müqavimətin azalmasına və iqtisadi sabitliyin qorunmasına xidmət edirdi. Sonrakı əsrlərdə Osmanlı dövlətinin sürətli inkişafında məhz bu idarəçilik modeli mühüm rol oynadı.

Osman Qazinin adı ilə bağlı ən məşhur hadisələrdən biri "Osmanın yuxusu" kimi tanınan rəvayətdir. Salnamələrdə qeyd olunur ki, Şeyx Ədəbalının evində gördüyü yuxuda sinəsindən çıxan böyük ağac bütün dünyanı kölgəsi altına alır. Lakin müasir tarixşünaslıq bu hadisəni tarixi fakt kimi deyil, Osmanlı hakimiyyətinin legitimliyini əsaslandırmaq məqsədilə sonradan formalaşdırılmış simvolik siyasi mif kimi qiymətləndirir.

Osman Qazinin son illərində Bursa şəhərinin mühasirəsi başlasa da, onun fəthi hökmdarın ölümündən sonra, oğlu Orxan Qazinin dövründə baş verdi. Tarixçilərin əksəriyyəti Osman Qazinin 1324–1326-cı illər arasında vəfat etdiyini qəbul edir. Onun yaratdığı kiçik sərhəd bəyliyi isə qısa müddət sonra regionun ən güclü dövlətlərindən birinə çevrildi.

Müasir tarixşünaslığın gəldiyi ümumi nəticə ondan ibarətdir ki, Osman Qazinin əsas tarixi xidməti yalnız yeni dövlət yaratması deyil, zəif siyasi strukturu möhkəm dövlət institutuna çevirməsi idi. Onun tətbiq etdiyi hərbi strategiya, çevik diplomatiya və praqmatik idarəçilik prinsipləri sonrakı Osmanlı hökmdarlarının imperiya siyasətinin təməlini formalaşdırdı. Tarixi mənbələrdə onun həyatı ilə bağlı bəzi məqamlar mübahisəli qalsa da, Osman Qazinin XIII və XIV əsrlər qovşağında Anadolunun siyasi xəritəsini dəyişdirən liderlərdən biri olduğu tarix elmi tərəfindən qəbul edilən mühüm həqiqətlərdən biridir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.07.2026)