Meltem Demirkıran, İstanbul.
Tərcümə edən və uyğunlaşdıran: Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”
Leyli və Məcnun, Fərhad və Şirin, Kərəm və Əsli, Romeo və Culietta, Əli və Nino…
Ədəbiyyat və kino mümkünsüz eşqləri sadəcə anlatmır; onları zamanın fövqünə daşıyır. Romeo və Cülyetta necə fərdi bir faciəni universal bir dilə çevirmişdisə, Ali və Nino da oxşar bir yol izləyərək eşqi coğrafiya və siyasət üzərindən yenidən tanımlayır. Ancaq bu film klassik romantik hekayənin sərhədlərini aşır. Çünki burada eşq sadəcə iki insan arasında deyil, iki ayrı dünyanın arasında yaşanır.
Bu hekayənin məkan qarşılığı isə Batumi şəhəridir. Qara dənizin şərq sahilində yerləşən və tarix boyu Osmanlı imperiyası ilə Rusiya imperiyası arasında dəfələrlə əl dəyişdirən bu şəhər sadəcə fon deyil; filmin dramatik strukturunu müəyyən edən əsas elementdir. Osmanlı dövründə “Batum”, bəzi mənbələrdə isə “Batoum” olaraq tanınan bu şəhər, bu gün Gürcüstan sərhədləri daxilində müasir liman şəhəri kimi varlığını davam etdirir.
Bu tarixi qatmanlılıq filmin əsas mövzusu olan kimlik parçalanmasını həm vizual, həm də narrativ baxımdan gücləndirir. Filmin mərkəzi simvolu isə Batumidə yerləşən məşhur Ali and Nino Statue heykəlidir. Bu heykəldə qadın və kişi fiqurları hər on dəqiqədən bir bir-birinə yaxınlaşır, qısa anlıq qovuşur və yenidən uzaqlaşırlar. Heykəldə Əli və Ninonun qollarının olmaması onların heç zaman tam mənada bir-birlərinə çata bilməməsinin simvoludur.
Ali və Nino heykəli göstərir ki, bu hekayə sinemadan kənarda da güclü metafora çevrilməyi bacarır. Hər on dəqiqədən bir yaxınlaşıb yenidən ayrılan iki fiqur filmin dramatik quruluşunun birbaşa vizual qarşılığıdır. Bu, klassik sevgi hekayələrindəki “qovuşma” anlayışının şüurlu şəkildə rədd edilməsidir.
Filmin əsaslandığı Ali və Nino romanı ədəbi baxımdan Şərq-Qərb qarşıdurmasını mərkəzə alarkən, rejissor Asif Kapadia bu mövzunu kinoda daha vizual bir dilə çevirir. Kapadianın seçdiyi geniş planlar coğrafiyanın personajlar üzərində yaratdığı təzyiqi hiss etdirir, rəng palitrası və məkan istifadəsi isə mədəni fərqliliyi estetik bir səviyyəyə daşıyır.
Ssenarist Christopher Hampton isə bu böyük tarixi fonu şəxsi bir faciəyə çevirməyi bacarır.
Film azərbaycanlı zadəgan ailəsindən olan Əli Xan Şirvanşir və gürcü aristokrat ailəsinin qızı Nino arasındakı sevgi hekayəsini danışır. Dünyaları fərqli olan iki gənc sanki sevgiləri vasitəsilə bir körpüdə görüşürlər. Onların eşqi məktəb illərində başlayır. Əli Xan Şirvanşir müsəlman azərbaycanlı bir gəncdir, Nino isə xristian aristokrat ailəsinin qızıdır.
Sevginin sərhəd tanımadığını göstərən bu film, real hadisələrdən ilham alan Kurban Said romanı əsasında ekranlaşdırılmışdır. Dövrün Sovet sistemini və Azərbaycanın istiqlal mübarizəsini əks etdirən filmdə Adam Bakri son dərəcə güclü aktyor oyunu nümayiş etdirir.
Adam Bakrinin performansı filmin emosional ağırlıq mərkəzini təşkil edir. O, Əli Xan Şirvanşir obrazını romantik qəhrəman kimi deyil, daxili qarşıdurmalar yaşayan bir insan kimi təqdim edir. Kamera tez-tez onun üzündə dayanır və bu da tamaşaçını personajın zehni parçalanmasına ortaq edir.
Əlinin vətən və sevgi arasında etdiyi seçim klassik bir “fədakarlıq” hekayəsindən daha çox ideoloji məcburiyyət kimi təqdim olunur.
María Valverde isə Nino obrazına daha sakit, amma daxildən güclü bir xarakter qazandırır. Ninonun dəyişimi filmin dramatik xəttini daha da gücləndirir. Onun qərb həyatının komfort zonasından Şərqin sərt reallığına keçidi sadəcə fiziki yox, həm də psixoloji qırılmadır.
Bu qırılma xüsusilə məkan dəyişiklikləri ilə paralel şəkildə inkişaf edir. Saray mühitindən dağ kəndlərinə keçid personajın daxili transformasiyasını vizuallaşdırır.
Filmdə Halit Ergenç və Ekin Koç kimi aktyorların iştirakı hekayənin mədəni müxtəlifliyini gücləndirir və filmin beynəlxalq kimliyini tamamlayır.
Ancaq film bütün bu güclü aktyor heyətinə baxmayaraq daha çox “personaj filmi” olmaqdan çox “atmosfer filmi” kimi ön plana çıxır.
Texniki baxımdan yanaşdıqda, Ali və Nino filminin ən güclü tərəfi vizual dilidir. Geniş coğrafi çəkilişlər, müharibə səhnələrindəki realizm və dövr dekorasiyası tamaşaçını birbaşa tarixi atmosferin içinə çəkir.
Lakin hekayənin tempi zaman-zaman yavaşlayaraq klassik dramatik yüksəliş gözləntisini qırır. Bu da filmi ənənəvi romantik dram janrından ayıran vacib xüsusiyyətlərdən biridir.
Ali və Nino sadəcə bir sevgi hekayəsi danışmır; sevginin hansı şərtlər daxilində yaşaya biləcəyini sorğulayır. Film coğrafiyanın və tarixin insan taleləri üzərində necə müəyyənedici rol oynadığını sərt şəkildə xatırladır.
Bu baxımdan film romantik bir hekayədən daha çox siyasi faciəyə yaxınlaşır.
Və bəlkə də məhz buna görə bu hekayə hələ də yaşayır…
Bir heykəldə dönür,
bir filmdə yenidən danışılır,
bir kitabda dərinləşir…
Amma ən çox da yarım qaldığı yerdə məna qazanır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(16.06.2026)
