Soxijahon Urunov,
Buxara Dövlət Universitetinin magistrantı
“Ədəbiyyat və incəsənət”
Sizi Özbəkistandan səmimi qəlbdən salamlayıram.
Mən Buxara Dövlət Universitetinin 1-ci kurs magistrantı Şoxijahon Urunov. Sizin nüfuzlu portalınızı daim izləyirəm və ədəbiyyat, mədəniyyət sahəsindəki fəaliyyətinizi yüksək qiymətləndirirəm.
Böyük mütəfəkkir Abdurauf Fitratın irsi və müasir cəmiyyətdəki mənəvi-mədəni proseslərin təhlilinə həsr olunmuş "MƏHR VƏ TOY: FİTRATIN TƏNQİD ETDİYİ ADƏT-ƏNƏNƏLƏR BU GÜN DƏ DAVAM EDİRMİ?" adlı məqaləmi Sizin portalda dərc olunması üçün təqdim edirəm. Məqalədə ortaq türk dəyərləri, mədəniyyətdəki bəzi nöqsanlar və cəmiyyətin mənəvi inkişafı məsələləri tənqidi və analitik şəkildə işıqlandırılmışdır.
Bu məqalənin Azərbaycan oxucuları tərəfindən maraqla qarşılanacağını və iki qardaş ölkə arasındakı mədəni əlaqələrin güclənməsinə kiçik bir töhfə olacağını ümid edirəm. Məqaləni dərc etmək imkanınız olarsa, bundan böyük şərəf duyardım.
Əvvəlcədən dərin təşəkkürümü bildirirəm. Cavabınızı səbirsizliklə gözləyirəm.
Hörmətlə,
Şoxijahon Urunov Buxara Dövlət Universitetinin magistrantı, Özbəkistan.
ŞOXİJAHON URUNOV,
“MƏHR VƏ TOY: FİTRATIN TƏNQİD ETDİYİ ADƏT-ƏNƏNƏLƏR BU GÜN DƏ DAVAM EDİRMİ?”
Abdurauf Fitrat 1915-ci ildə “Ailə və ya ailə idarəetmə qaydaları” əsərində ailə məsələsini açıq və cəsarətlə qaldırmışdı. O, nikah, məhr və toy adətlərini tənqid edərək belə yazmışdı:
“Gəlin və kürəkəni bir-birini görmədən, elçilər vasitəsilə evləndirmək – bu, təkcə ədalətsizlik deyil, həm də bütün ailənin başına gələn bəla və zülmdür.”
Fitratın bu fikri o dövrdə əksəriyyəti heyrətə salmışdı. O, elçilik, məhr və toy xərcləri haqqında danışarkən onları “cəhalət və israfçılıq” adlandırmışdı. Bu gün, 110 il sonra, bu tənqid hələ də aktualdırmı? Gəlin açıq və elmi nöqteyi-nəzərdən müzakirə edək.
Fitratın əsas etirazı sadə və dəqiq idi. Onun nəzərində nikah – iki insanın ömürlük yoldaşlığıdır və o, həqiqi məhəbbət və qarşılıqlı hörmətə əsaslanmalıdır. Lakin o dövrdə oğlan və qız bir-birini görmədən, yalnız elçilərin sözünə inanaraq evlənirdi. Məhr isə çox vaxt ticarət vasitəsinə çevrilir, ailələr “qız bahalı olsun” prinsipi ilə onu süni şəkildə şişirdirdi. Toy isə var-dövlət nümayişinə çevrilərək böyük ziyafət və həddindən artıq xərclərlə keçirilirdi. Fitrat bunları “ağır yük və israfçılıq” kimi qiymətləndirərək ailəni pul və zahiri görünüşlə deyil, həqiqi məhəbbət və hörmətlə qurmağın zəruriliyini vurğulamışdı.
Müasir Özbəkistanda bu adət-ənənələr nə dərəcədə dəyişib? Təəssüf ki, bir çox bölgələrdə, xüsusilə kəndlərdə və ənənəvi ailələrdə köhnə adətlər hələ də güclü davam edir. Oğlan və qız çox vaxt elçilik vasitəsilə “görüşür”, bəzən toy qurtardıqdan sonra yalnız real tanışlıq başlayır. Məhr məsələsi hələ də “ticarət” xarakteri daşıyır və ailələr arasında mübahisə və təzyiq mənbəyinə çevrilir. Toylar isə “kim daha varlıdır” yarışına çevrilmiş vəziyyətdədir: milyonlarla som xərclənir, bir çox ailələr sonralar illərlə borcunu ödəməklə məşğul olur. “Elçilik”, “qız görmə”, “təntənəli toy” kimi mərasimlər ənənəvi şəkildə keçirilir və bəzən həddini aşır.
Rəsmi məlumatlar və sorğular da bunu təsdiqləyir. Məsələn, “Yüksəliş” mərkəzinin sorğu nəticələrinə görə, toy xərcləri ailənin illik gəlirinə bərabər və ya ondan çox ola bilər; əsas səbəb isə ictimai təzyiq və “nümayiş” mədəniyyətidir. Daşkənddə 150–200 qonaqlı toy 5000–10 000 ABŞ dollarına başa gələ bilər ki, bu da orta illik gəlirdən yüksək göstəricidir. Məhr məsələsində də dəyişikliklər müşahidə olunur: bəzi gəlinlər sadə üzük əvəzinə ev, maşın və ya digər bahalı əşyalar tələb edirlər.
Əlbəttə, müsbət dəyişikliklər də yox deyil. Gənclər arasında nəzərəçarpacaq irəliləyiş var: əksər oğlan-qızlar bir-birini əvvəlcədən görüb tanış olduqdan sonra ailələrə məlumat verməyi üstün tuturlar. Bəzi ailələr toyu sadə, səmimi və iqtisadi cəhətdən ağıllı keçirməyi seçir. Hətta hökumət tərəfindən də təntənəli toyları məhdudlaşdırmaq üçün tədbirlər görülüb (qonaq sayı, ziyafət müddəti və xərclərə dair tövsiyələr və məhdudiyyətlər). Fitratın ideyaları yavaş-yavaş, lakin sabit şəkildə həyata keçirilir.
Bu adət-ənənələr niyə bu qədər uzun müddət qorunub saxlanılır? Əsas səbəb onların “ənənə” və “hörmət” rəmzi kimi qəbul edilməsidir. Ailələr “qızımız bahalı olsun”, “toyumuz böyük olsun”, “insanlar nə deyər?” düşüncəsi ilə hərəkət edir. Nəticədə ailə xoşbəxtliyi deyil, ictimai nümayiş ön plana çıxır. Bu vəziyyət təkcə ayrı-ayrı ailələri deyil, bütün cəmiyyəti maliyyə və mənəvi cəhətdən zəiflədir – Fitratın dediyi kimi.
Bu gün bəzi gənclərin məhr kimi “Gelika”, “3 otaqlı ev” və ya digər bahalı tələblər qoyması sosial şəbəkələrdə geniş müzakirə olunur. Bəzi valideynlər isə bu yolla “varlanmağı” məqsəd qoyur. Əksinə, xoşbəxtliyi və sadəliyi üstün tutan gənclər və ailələr də var: onlar təntənəli toy əvəzinə səyahət və ya sadə ailə tədbirini üstün tuturlar. Belə yanaşma nəinki ucuz, həm də gənclərin dünyagörüşünü genişləndirir və ailə münasibətlərini möhkəmləndirir.
Fitratın aktualığı və tövsiyələri
Abdurauf Fitrat bizə sadə, lakin güclü tövsiyə qoyub getmişdir:
· Gəlin və kürəkən bir-birini görüb, ürəkdən bəyənsin və hörmət etsin.
· Məhr – ticarət deyil, hörmət və məsuliyyət əlaməti olsun.
· Toy – ailəvi sevinc və bayram olsun, var-dövlət nümayişi olmasın.
Fitratın əsas ideyası budur: ailəni pul və zahiri təntənə ilə deyil, məhəbbət, hörmət və qarşılıqlı anlayışla qurmaq lazımdır. Yalnız bu halda ailənin təməli möhkəm olacaq və cəmiyyət də sabit inkişaf edəcək.
Nəticə
Bəli, bu gün də Abdurauf Fitratın məhr və toy adətləri ilə bağlı tənqidi öz aktualığını saxlayır. Müasirləşmə, təhsil və gənclərin dəyişməsi nəticəsində müsbət irəliləyişlər müşahidə olunsa da, ənənəvi təzyiq və israfçılıq hələ də bir çox ailələrin problemi olaraq qalır. Bu məsələni həll etmək üçün təkcə fərdi ailələr deyil, cəmiyyət və dövlət səviyyəsində də düşünmək və hərəkət etmək lazımdır. Ailə xoşbəxtliyini iqtisadi yük və ictimai nümayişdən üstün tutmaq – müasir və maarifli cəmiyyətin əsas əlamətlərindən biridir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(27.04.2026)
