Nigar Xanəliyeva,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi Layihələr şöbəsi
Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Türk xalqlarının mədəniyyəti birgə layihəsindəyik. Bu dəfə “Bozqır fəlsəfəsi” barədə danışacağıq.
Türklərin tarixi yalnız siyasi hadisələrin və köçlərin ardıcıllığı deyil, eyni zamanda özünəməxsus bir düşüncə sistemi və həyat fəlsəfəsinin formalaşması prosesidir. Bu fəlsəfənin mərkəzində isə “bozqır” dayanır. Bozqır sadəcə coğrafi məkan deyil, insanın dünyanı qavrama formasını, davranış modelini və dəyərlər sistemini müəyyən edən fundamental mühitdir. Məhz bu mühitdə formalaşan türk düşüncəsi azadlıq, güc və təbiətlə harmoniya kimi üç əsas prinsip üzərində qurulmuşdur.
Bozqır şəraiti insanı sərt təbii qanunlarla üz-üzə qoyurdu. Bu mühitdə yaşamaq üçün fərd yalnız fiziki baxımdan deyil, psixoloji və intellektual baxımdan da çevik olmalı idi. Bu səbəbdən türk toplumunda azadlıq anlayışı yalnız siyasi müstəqillik deyil, həm də həyatın zəruri şərti kimi qəbul edilirdi. Köçəri həyat tərzi insanı məkanla bağlamır, ona daimi hərəkət və seçim imkanı verirdi. Bu isə fərdi təşəbbüs, risk alma və məsuliyyət hissini gücləndirirdi. Azadlıq burada anarxiya deyil, təbiətin sərhədləri daxilində formalaşan şüurlu sərbəstlik idi.
Bu fəlsəfənin ikinci əsas elementi gücdür. Lakin türk düşüncəsində güc yalnız fiziki qüvvə ilə məhdudlaşmırdı. O, həm də iradə, təşkilatlanma və strateji düşüncə ilə əlaqəli idi. Bozqırda zəiflik yalnız fərdi deyil, bütövlükdə tayfanın məhvinə səbəb ola bilərdi. Buna görə də güc kollektiv məsuliyyətlə birləşirdi. Tarixi mənbələr, xüsusilə Orxon-Yenisey abidələri göstərir ki, türk hökümdarları gücü yalnız hökmranlıq vasitəsi kimi deyil, xalqı qorumaq və nizam yaratmaq üçün zəruri prinsip kimi dərk edirdilər. Bu mətnlərdə güc ilə ədalət arasında əlaqə açıq şəkildə vurğulanır ki, bu da bozqır fəlsəfəsinin etik ölçüsünü ortaya qoyur.
Üçüncü və bəlkə də ən incə prinsip təbiətlə harmoniyadır. Bozqır insanı təbiətə qarşı deyil, onunla birlikdə yaşamağa məcbur edirdi. Bu səbəbdən türklərin dünyagörüşündə təbiət müqəddəs element kimi çıxış edirdi. Göy, yer və su anlayışları yalnız fiziki obyektlər deyil, kosmik nizamın hissələri idi. Bu baxımdan Göy Tanrı inancı təbiət və insan arasında tarazlığın ideoloji ifadəsi kimi çıxış edirdi. İnsan özünü bu sistemin mərkəzi deyil, bir hissəsi kimi görürdü və bu da ekoloji balansın qorunmasına gətirib çıxarırdı.
Bozqır fəlsəfəsi eyni zamanda sosial münasibətlərin formalaşmasına da təsir etmişdir. Tayfa daxilində münasibətlər qarşılıqlı etimad və sədaqət üzərində qurulurdu. Çünki sərt təbii şəraitdə sağ qalmaq yalnız kollektiv əməkdaşlıqla mümkün idi. Bu isə türk toplumunda həmrəyliyin, sözə sədaqətin və liderə bağlılığın əsas dəyər kimi formalaşmasına səbəb olmuşdur. Liderlik isə yalnız gücə deyil, həm də müdriklik və ədalət prinsipinə əsaslanırdı.
Müasir dövrdə bu fəlsəfi model öz ilkin formasını qismən itirsə də, onun əsas elementləri türk xalqlarının mentalitetində hələ də yaşayır. Azadlığa bağlılıq, gücə və iradəyə hörmət, eləcə də təbiətə qarşı həssas münasibət bu gün də müxtəlif formalarda özünü göstərir. Bu baxımdan bozqır fəlsəfəsi yalnız keçmişin mirası deyil, həm də müasir kimliyin dərin qatlarında yaşayan davamlı mədəni kod kimi qiymətləndirilə bilər.
Nəticə etibarilə, bozqır fəlsəfəsi türklərin tarix boyu qazandığı təcrübənin ümumiləşmiş formasıdır. O, insanın təbiətlə mübarizəsi deyil, onunla uzlaşması üzərində qurulan həyat modelini təklif edir. Bu modeldə azadlıq məsuliyyətlə, güc ədalətlə, insan isə təbiətlə balans içində mövcuddur. Bu isə türkləri yalnız tarixi aktor kimi deyil, eyni zamanda özünəməxsus fəlsəfi sistem yaradan sivilizasiya kimi dəyərləndirməyə imkan verir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(23.04.2026)
