Bu gün Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunda Vilayət Quliyevin kitabı təqdim olunacaq
Nigar Xanəliyeva,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi layihələr şöbəsi
Bu gün Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun A. Bakıxanov küçəsindəki mənzil – qərargahı çox maraqlı bir tədbirə evsahibliyi edəcək. Təşkilatın “Türk dünyasının diplomatiya inciləri” kitab seriyasının yeni nəşrinin – Azərbaycan Respublikasının Bosniya və Herseqovinadakı səfiri, filologiya elmləri doktoru Vilayət Quliyevin müəllifi olduğu “Polşa-Litva tatarları Azərbaycanda” adlı kitabın təqdimat mərasimi keçiriləcək.
Kitabda Polşa-Litva tatarlarının Azərbaycan tarixində, xüsusilə də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə oynadıqları mühüm rol geniş tarixi faktlar və arxiv materialları əsasında işıqlandırılır. Eyni zamanda, Polşa-Litva tatarlarının Azərbaycan elminə verdiyi töhfələr də diqqətə çatdırılaraq, onların ölkənin ictimai-siyasi və intellektual həyatındakı yeri kompleks şəkildə təqdim edilir.
Polşa-Litva tatarları (Lipka tatarları) Azərbaycan tarixində birbaşa böyük siyasi rol oynamasalar da, onların kökləri, mədəni əlaqələri və bəzi tarixi paralellər Azərbaycan tarixinin ümumi türk-islam kontekstində maraqlı yer tutur.
Polşa-Litva tatarları XIII–XIV əsrlərdə Qızıl Orda və digər türk-monqol dövlətlərindən çıxaraq Litva Böyük Knyazlığına köçmüş müsəlman türklərdir. Onlar sonradan Polşa-Litva Birliyinin (Rzeczpospolita) tərkibində yaşamış və əsasən:
- hərbi xidmət göstərmiş,
- süvari qoşunlarda (yüngül atlılar) tanınmış,
- İslam dinini qoruyaraq Avropa mühitində yaşamışlar.
Polşa-Litva tatarlarının əcdadları Qızıl Orda, Krım xanlığı və Noqay ordası ilə bağlıdır. Bu siyasi qurumlar isə:
- Azərbaycanla diplomatik və hərbi əlaqələr saxlamış,
- xüsusilə Səfəvilər dövründə regionda qarşılıqlı təsir göstərmişdir.
Bu baxımdan, Lipka tatarları Azərbaycan türkləri ilə etnik və mədəni baxımdan uzaq qohum sayılır.
XVI–XVII əsrlərdə: Səfəvi dövləti, Krım xanlığı və digər tatar qüvvələri eyni geosiyasi məkanın iştirakçıları idi. Hərçənd Lipka tatarları birbaşa Səfəvi xidmətində geniş şəkildə tanınmır, lakin onların mənsub olduqları tatar dünyası:
- Osmanlı və Səfəvi müharibələrində dolayısı ilə iştirak etmiş,
- regionun güc balansına təsir göstərmişdir.
Lipka tatarları maraqlı bir xüsusiyyətə malikdir:
- İslamı qoruyublar, amma zamanla dillərini (tatar dilini) itiriblər,
- dini mətnləri bəzən polyak və ya belarus dillərində, amma ərəb əlifbası ilə yazıblar.
Bu, Azərbaycan tarixində də müşahidə olunan bir haldır:
- ərəb əlifbası əsasında yerli dillərdə yazı ənənəsi,
- İslam mədəniyyətinin milli xüsusiyyətlərlə sintezi.
Mərasim çərçivəsində kitabın müəllifindən başqa Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti professor Aktotı Raimkulova, Tarix elmləri doktoru, ictimai-siyasi xadim Həsən Həsənov, Xalq yazıçısı, akademik Kamal Abdulla, Əməkdar elm xadimi, professor Solmaz Rüstəmova-Tohidi çıxış edəcək.
Tədbirdə Azərbaycan Respublikasında akkreditə olunmuş diplomatik korpusun nümayəndələri, dövlət rəsmiləri, elm, mədəniyyət və ictimai-siyasi xadimlər, beynəlxalq təşkilat rəhbərləri eləcə də media təmsilçiləri iştirak edəcəklər.
Bu sayaq kitabların çapı türk irsinin tədqiqi cəhətdən çox vacibdir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(07.04.2026)
