Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Bu gün Türk və ümumilikdə türk dünyası elmi böyük bir tarixçisini itirdi. Tanınmış tarixçi, professor və publisist İlber Ortaylı 78 yaşında vəfat etdi. Onun ölümü yalnız akademik dairələr üçün deyil, tarixə maraq göstərən milyonlarla insan üçün böyük bir itkidir. İlber Ortaylı təkcə universitet auditoriyalarında dərs deyən bir alim deyildi. O, tarixi kitabların dar çərçivəsindən çıxararaq geniş kütlələrə sevdirən, keçmişi canlı və maraqlı şəkildə izah etməyi bacaran nadir ziyalılardan biri idi.

Tarixlə yaşayan insan

1947-ci ildə Avstriyanın Bregenz şəhərində dünyaya gələn İlber Ortaylı Kırım tatarı ailəsindən idi. Ailəsi sonradan Türkiyəyə köçdü və onun bütün həyat yolu məhz burada formalaşdı. O, Ankara Universitetində təhsil aldı, daha sonra isə dünyanın nüfuzlu elm mərkəzlərindən biri olan Çikaqo Universitetində magistr təhsili aldı. Elmi fəaliyyətində ona məşhur tarixçi Halil İnalcık kimi böyük alimlər təsir göstərmişdi.

Ortaylı əsasən Osmanlı imperiyasının tarixi, diplomatiya və mədəniyyət tarixi üzrə araşdırmaları ilə tanınırdı. Onun kitabları və mühazirələri tarixə marağı olan insanlar üçün bir məktəbə çevrilmişdi.

Tarixi sevdirən müəllim

Bir çox alimlər tarix yazır, lakin az sayda alim tarixi insanlara sevdirə bilir. İlber Ortaylı məhz bu nadir xüsusiyyətə sahib idi.

Onun mühazirələri yalnız akademik auditoriyalarda deyil, televiziya proqramlarında, ictimai tədbirlərdə və müxtəlif ölkələrdə keçirilən konfranslarda böyük maraqla dinlənirdi. O, tarixi quru faktlar toplusu kimi deyil, insan talelərinin, dövlətlərin və mədəniyyətlərin böyük hekayəsi kimi təqdim edirdi.

Bu səbəbdən İlber Ortaylı təkcə tarixçi deyil, həm də ictimai ziyalı kimi qəbul olunurdu.

Tarixin qoruyucusu

2005–2012-ci illərdə o, İstanbulun ən mühüm tarixi məkanlarından biri olan Topkapı Sarayı Muzeyinin direktoru vəzifəsində çalışmışdı. Bu illərdə muzeyin elmi və mədəni fəaliyyətinin inkişafına ciddi töhfələr vermişdi. Onun fəaliyyəti yalnız akademik məqalələr və kitablarla məhdudlaşmırdı. Ortaylı tarix irsinin qorunmasının, şəhərlərin mədəni yaddaşının saxlanılmasının və tarixi şüurun formalaşmasının fəal tərəfdarlarından idi.

Bir dövrün siması

İlber Ortaylı yalnız kitabların müəllifi deyil, həm də bir intellektual sima idi. Onun nitqində tarix, siyasət, mədəniyyət və cəmiyyət haqqında dərin müşahidələr yer alırdı. Bu səbəbdən o, uzun illər ərzində türk dünyasının ən tanınmış tarixçilərindən biri kimi qəbul olunurdu.

Onun vəfatı ilə bir nəsli tarixlə tanış edən böyük bir müəllimin səsi susdu.

Son söz

Tarixçilər dövlətlərin taleyini yazırlar, amma bəzən özləri də tarixə çevrilirlər.

İlber Ortaylı məhz belə alimlərdən idi. O, keçmişi araşdıraraq gələcək nəsillərə yaddaş mirası qoydu.

Tarix onun kitablarında yaşayacaq.

Onun yetişdirdiyi tələbələrdə yaşayacaq.

Və ən əsası — tarixə maraq duyan insanların yaddaşında yaşayacaq.

Ruhu şad olsun.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.03.2026)