Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

“Turan” anlayışı əsrlər boyu müxtəlif məna qatları qazanıb. Qədim mənbələrdə, xüsusilə Avesta mətnində “Turan” İran yaylasının şimal və şərqində yaşayan tayfaların məskəni kimi qeyd olunurdu. Zaman keçdikcə bu termin türk xalqlarının yaşadığı geniş coğrafiyanın rəmzi adına çevrildi.

Lakin müasir dövrdə Turan artıq mifoloji anlayışdan daha çox siyasi-mədəni və iqtisadi əməkdaşlıq modeli kimi formalaşmaqdadır.

Müasir Turan və Türk Dövlətləri Təşkilatı

Bu gün Turan ideyasının real siyasi platforması Türk Dövlətləri Təşkilatı-dır. 2009-cu ildə yaradılan bu qurum türk dövlətləri arasında əməkdaşlığın institusional əsasını qoydu.

Üzv dövlətlər:

Türkiyə

Azərbaycan

Qazaxıstan

Qırğızıstan

Özbəkistan

Müşahidəçi dövlətlər:

Türkmənistan

Macarıstan

Bu dövlətlərin birlikdə formalaşdırdığı coğrafiya Balkanlardan Orta Asiyaya, Xəzər hövzəsindən Anadoluya qədər uzanan geniş bir strateji xəritəni əhatə edir.

Strateji və iqtisadi güc

Turan artıq təkcə mədəni bağ deyil. Bu məkan:

Zəngin enerji ehtiyatlarına sahibdir (Xəzər hövzəsi, Orta Asiya qaz və neft yataqları)

Avropa ilə Asiyanı birləşdirən Orta Dəhliz üzərində yerləşir

Böyük tranzit və logistika imkanlarına malikdir

Müdafiə sənayesi sahəsində sürətli inkişaf nümayiş etdirir

Xüsusilə Azərbaycan–Türkiyə münasibətləri bu inteqrasiyanın əsas sütunlarından biridir. 2021-ci ildə imzalanmış Şuşa Bəyannaməsi iki ölkə arasında müttəfiqlik münasibətlərini rəsmiləşdirdi və türk dünyasında yeni siyasi mərhələnin əsasını qoydu.

Demoqrafik və mədəni potensial

Türk dövlətlərinin ümumi əhalisi 170 milyondan çoxdur. Ortaq dil ailəsi, ortaq tarixi kök, oxşar mədəniyyət kodları bu dövlətlər arasında əməkdaşlığı sadəcə siyasi maraq yox, həm də təbii prosesə çevirir.

Ortaq əlifba təşəbbüsləri, təhsil proqramları, mədəni festivallar və akademik əməkdaşlıqlar Turanı ideoloji şüardan praktik inteqrasiyaya doğru aparır.

Geosiyasi reallıq

Müasir dünya bloklaşma və regional ittifaqlar üzərində qurulur. Avropa Birliyi, Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı, Ərəb Liqası kimi strukturlar fonunda türk dövlətlərinin koordinasiyası artıq seçim deyil, zərurət kimi çıxış edir.

Turan imperiya qurmaq iddiası deyil.

Bu, suveren dövlətlərin qarşılıqlı hörmət və ortaq maraqlar əsasında qurduğu əməkdaşlıq modelidir.

Əgər XX əsr türk xalqları üçün daha çox parçalanma və müstəqillik mübarizəsi dövrü idisə, XXI əsr koordinasiya və gücün birləşdirilməsi mərhələsidir.

Yekun

Turan – keçmişin romantik arzusu kimi doğuldu.

Bu gün isə o, siyasi platforma, iqtisadi əməkdaşlıq məkanı və strateji güc mərkəzi kimi formalaşır.

Güc tək olanda zəifdir.

Güc birləşəndə sistem olur.

Turan artıq şüar deyil.

Turan – hesablanmış gələcək modelidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.02.2026)