Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və İncəsənət”
Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalında yayımlanan Türk dünyası haqqında olan layihəsində bügünkü söhbətimiz Türk dillərinin təsnifatı barədədir.
Türk dilləri Altay dil ailəsinə daxil olan, quruluşca aqqlütinativ olan və geniş coğrafiyada yayılmış dillər qrupudur. Bu dillər fonetik, leksik, qrammatik və tarixi xüsusiyyətlərinə görə təsnif edilir. Türk dillərinin təsnifatı dilçilikdə mürəkkəb və mübahisəli məsələlərdən biri sayılır və müxtəlif alimlər tərəfindən fərqli prinsiplər əsasında aparılmışdır. Təsnifatın əsas meyarları fonetik xüsusiyyətlər, leksik tərkib, qrammatik quruluş, tarixi inkişaf və coğrafi yayılmadır.
Türk dillərinin ən geniş yayılmış təsnifatı genealogik (tarixi-qohumluq) prinsipə əsaslanır. Bu təsnifata görə türk dilləri bir neçə əsas qrupa bölünür. Oğuz qrupu Azərbaycan, türk (Türkiyə türkcəsi), türkmən və qaqauz dillərini əhatə edir. Bu dillər fonetik və leksik yaxınlığı, həmçinin oxşar qrammatik quruluşu ilə seçilir. Qıpçaq qrupu qazax, qırğız, tatar, başqırd, noqay, qaraçay-balkar və kumık dillərini əhatə edir. Bu qrupda səs dəyişmələri və leksik xüsusiyyətlər oğuz dillərindən fərqlənir. Karluk qrupu özbək və uyğur dillərini əhatə edir və tarixi baxımdan Orta Asiya türk dillərinin əsas qolunu təşkil edir. Sibir qrupu altay, xakas, tuva və şor dillərindən ibarətdir. Bu dillər fonetik və leksik baxımdan qədim türk dilinə yaxın xüsusiyyətlər saxlamışdır. Bulqar (lir) qrupu çuvaş dilini əhatə edir və digər türk dillərindən fərqli fonetik xüsusiyyətləri ilə seçilir. Yakut (saxa) və dolqan dilləri isə ayrıca qol kimi qiymətləndirilir və arxaik xüsusiyyətləri ilə diqqət çəkir.
Türk dillərinin təsnifatında fonetik prinsip də mühüm yer tutur. Bu prinsipə görə dillər əsasən “z” və “r” dilləri kimi qruplaşdırılır. Əksər türk dilləri “z” tipinə aid edilir, çuvaş dili isə “r” tipinə daxil edilir. Bundan əlavə, bəzi dillərdə “ş/s”, “d/y”, “b/p” kimi səs uyğunluqları təsnifat üçün əsas meyar kimi istifadə olunur.
Coğrafi prinsipə əsaslanan təsnifatda türk dilləri yayılma ərazilərinə görə qruplaşdırılır. Bu baxımdan türk dilləri Şərqi, Qərbi, Şimal və Cənubi türk dilləri kimi təsnif edilir. Bu təsnifat daha çox praktik və təsviri xarakter daşıyır, lakin genealogik təsnifat qədər elmi əsaslı hesab edilmir.
Nəticə etibarilə, türk dillərinin təsnifatı həm tarixi-qohumluq, həm fonetik, həm də coğrafi prinsiplər əsasında aparılır. Müasir dilçilikdə ən geniş qəbul edilən təsnifat genealogik təsnifatdır. Bu təsnifat türk dillərinin tarixi inkişafını, qarşılıqlı əlaqələrini və struktur xüsusiyyətlərini daha aydın şəkildə izah etməyə imkan verir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(04.02.2026)
