Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və İncəsənət”
Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalında yayımlanan Türk dünyası haqqında olan layihəsində bügünkü söhbətimiz Türk dövlətlərində varislik problemi və taxt mübarizələri barədədir.
Türk dövlətçilik tarixində varislik məsələsi siyasi sabitliyin qorunması baxımından ən mürəkkəb və həlledici problemlərdən biri olmuşdur. Qədim türk xaqanlıqlarından başlayaraq orta əsr imperiyalarına qədər uzanan bu prosesdə taxtın kimə və hansı qaydalarla keçməsi məsələsi dəqiq hüquqi çərçivəyə salınmamış, daha çox törə, tayfa balansı və hərbi-siyasi güc amilləri ilə müəyyən edilmişdir. Bu vəziyyət tez-tez daxili çəkişmələrə, qardaşlar və qohumlar arasında silahlı mübarizələrə, hətta bəzi hallarda dövlətlərin zəifləməsinə və parçalanmasına səbəb olmuşdur.
Erkən türk xaqanlıqlarında hakimiyyət anlayışı sülalə üzvlərinin hamısına məxsus “ortaq hakimiyyət hüququ” prinsipi üzərində qurulurdu. Xaqan nəslinə mənsub olan hər bir kişi üzv potensial varis hesab edilir, taxt isə ən güclü, nüfuzlu və hərbi dəstəyə malik olan şəxs tərəfindən əldə edilirdi. Bu model bir tərəfdən dövlətin çevik və hərbi cəhətdən güclü liderlə idarə olunmasını təmin etsə də, digər tərəfdən daimi hakimiyyət mübarizəsi riskini artırırdı. Göytürk və Uyğur xaqanlıqlarının tarixində tez-tez baş verən üsyanlar və hakimiyyət dəyişikləri bu sistemin ziddiyyətli mahiyyətini açıq şəkildə göstərir.
Orta əsrlərdə formalaşmış türk-islam dövlətlərində varislik problemi yeni dini-hüquqi çərçivələr daxilində davam etmişdir. Səlcuqlu dövlətində taxtın ailənin böyük oğluna keçməsi prinsipi formal olaraq qəbul edilsə də, əyalətlərin şahzadələr arasında bölüşdürülməsi gələcək taxt mübarizələrinin əsasını qoyurdu. Atabəylik sistemi şahzadələrin idarəçilik təcrübəsi qazanmasına xidmət etsə də, eyni zamanda onların müstəqil hərbi-siyasi güc mərkəzlərinə çevrilməsinə səbəb olurdu. Nəticədə sultanın ölümündən sonra qardaşlar və əmioğlular arasında uzunmüddətli mübarizələr baş verirdi ki, bu da mərkəzi hakimiyyətin zəifləməsinə gətirib çıxarırdı.
Osmanlı dövlətində varislik problemi daha sərt və sistemli həll yolları ilə tənzimlənməyə çalışılmışdır. Erkən dövrdə açıq taxt mübarizələri dövlətin mövcudluğunu ciddi təhlükə altına saldığından, sonralar “nizam-ı aləm” anlayışı çərçivəsində qardaş qırğını qanuniləşdirilmişdir. Bu tədbir siyasi baxımdan dövlətin bütövlüyünü qorumağa yönəlsə də, mənəvi və insani baxımdan ciddi mübahisələr doğurmuşdur. XVII əsrdən etibarən isə şahzadələrin saray daxilində saxlanılması ilə bağlı “kafes sistemi” tətbiq edilmiş, lakin bu da təcrübəsiz və psixoloji cəhətdən zəif sultanların hakimiyyətə gəlməsinə səbəb olmuşdur.
Qaraqoyunlu, Ağqoyunlu və Səfəvi dövlətlərində varislik mübarizələri daha çox tayfa ittifaqları və hərbi elitlərin maraqları ilə sıx bağlı olmuşdur. Xüsusilə Səfəvi dövlətində Qızılbaş tayfalarının siyasi çəkisi şahzadələrin hakimiyyətə gəlməsində həlledici rol oynamış, bu isə tez-tez daxili qarşıdurmalar və üsyanlarla nəticələnmişdir. Varislik məsələsində dini legitimlik, sülalə mənsubiyyəti və hərbi güc arasında tarazlıq yaradılmadıqda dövlətin sabitliyi ciddi şəkildə sarsılmışdır.
Beləliklə, türk dövlətlərində varislik problemi yalnız hüquqi və ya sülalə məsələsi deyil, eyni zamanda siyasi mədəniyyətin, hərbi təşkilatlanmanın və sosial strukturun birbaşa göstəricisi olmuşdur. Taxt mübarizələri bir tərəfdən güclü liderlərin önə çıxmasına imkan yaratmış, digər tərəfdən isə bir çox hallarda dövlətlərin zəifləməsinə, parçalanmasına və tarixi səhnədən silinməsinə səbəb olmuşdur. Bu baxımdan varislik problemi türk dövlətçilik tarixində həm davamlılıq, həm də böhran mənbəyi kimi çıxış etmişdir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(03.02.2026)
