Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"
Tarixin bəzi səhifələri oxunmur — üstü örtülür. Bəzi şəhərlər işğal edilmir — xatirədən silinir. Bugünkü Yerevan bir zamanlar minarələrindən azan səsi yüksələn, bazarlarında Azərbaycan türkcəsi danışılan, həyətlərində Novruz tonqalı qalan bir şəhər idi. O şəhər indi susur. Amma susan daş deyil — susdurulan yaddaşdır.
1918-ci ilin qanlı küləyi İrəvanda yalnız hakimiyyəti dəyişmədi. O külək evlərin qapısını qırdı, ocaqları söndürdü, insanları doğulduğu torpaqdan qopardı. Qətlə yetirilənlər sadəcə fərdlər deyildi — bir şəhərin demoqrafik ruhu idi. Qan axıdıldı, iz silindi, tarix yenidən yazıldı.
Bu, təsadüfi qarşıdurma deyildi. Bu, mərhələli şəkildə həyata keçirilən sıxışdırma siyasəti idi. Əvvəl qorxu, sonra zorakılıq, ardınca köç. Və nəhayət — boşaldılmış məkan.
Şəhərin dəyişdirilən siması
İrəvan bir gecədə dəyişmədi. Amma illər ərzində dəyişdirildi. Məscidlər ya dağıdıldı, ya funksiyasızlaşdırıldı. Qəbiristanlıqlar yerlə-yeksan edildi. Türk adları xəritələrdən silindi. Bir xalqın izi daşdan, torpaqdan, kitabdan çıxarıldı.
Şəhərin kimliyi dəyişdiriləndə, əslində insanın yaddaşı hədəf alınır. Çünki şəhər yalnız bina deyil — xatirədir. O xatirə qəsdən dağıdıldı.
Deportasiya – davam edən xətt
1918 bunun başlanğıcı idi. 1948–1953-cü illərdə sovet qərarları ilə on minlərlə azərbaycanlı ata-baba yurdundan çıxarıldı. 1988-ci ildən sonra isə artıq qalan son izlər də qoparıldı. Bu üç tarix arasında bir xətt var — qorxu ilə başlayan, məcburi köçlə davam edən və tam boşaldılma ilə nəticələnən xətt.
Bu xəttə ad vermək lazımdır. Bu, sadəcə köç deyildi. Bu, sistemli sıxışdırma idi. Bu, etnik təmizləmə siyasətinin mərhələli forması idi.
Susmaq kimə sərf edir?
Ən ağrılı tərəfi nədir bilirsiniz? Bu mövzu illərlə pıçıltı ilə danışıldı. Halbuki şəhərin küçələrində bir vaxtlar minlərlə azərbaycanlı yaşayırdı. Onların evləri vardı. Məktəbləri, məscidləri, qəbiristanlıqları vardı. Bu gün həmin izlərin çoxu yoxdur.
Tarix yalnız arxivdə qalmamalıdır. Tarix tribunalarda səslənməlidir. Çünki susmaq ədaləti gecikdirir. Gecikən ədalət isə bəzən ədalətsizliyə çevrilir.
İrəvan – xəritədə yox, yaddaşda
Bəziləri bu mövzunu emosional hesab edə bilər. Amma doğulduğun torpağın adını xatırlamaq emosional deyil — insani haqqdır. Əgər bir xalq öz ata-baba yurdunun tarixini danışırsa, bu revanşizm deyil. Bu, yaddaşı qorumaqdır.
İrəvanın daşları danışmır. Amma yaddaş danışır. O yaddaşın içində qovulan uşaqların ayaq səsləri, yandırılan evlərin tüstüsü, tərk edilən qapıların cırıltısı var.
Şəhərlər işğal oluna bilər. Adlar dəyişdirilə bilər. Amma yaddaş silinmir.
Və bir gün susdurulan tarix mütləq səslənir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(27.02.2026)
