“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı araşdırmaçı dekorativ tətbiqi sənət ustası, Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvü, jurnalist İsgəndər Sərdarlının Qərbi Azərbaycanda salamat qalmış yeganə abidəmiz - Əmir Səəd məqbərəsi ilə bağlı məqaləsini təqdim edir.
Qərbi Azərbaycanın tarixi ərazilərində, bugünkü Ermənistan Respublikasının ərazisində yüzlərlə Azərbaycan-türk memarlıq abidəsi amansızcasına məhv edilib, yaxud kimliyi dəyişdirilərək "əsirlikdə" saxlanılır. Bu irsin nadir incilərindən biri də İrəvan yaxınlığındakı Arqavand (keçmiş Cəfərabad) kəndində yerləşən, üzərinə "türkmən abidəsi" damğası vurulmuş Əmir Səəd məqbərəsidir.
Əmir Səəd məqbərəsi təsadüfi tikili deyil. O, Azərbaycan dövlətçilik tarixində mühüm rol oynamış Qaraqoyunlu imperiyasının (1410-1467) siyasi və mədəni izlərindən biridir. Abidə 1413-cü ildə Qaraqoyunlu əmiri Pir Hüseyn tərəfindən atası, Çuxursəəd bölgəsinin ilk hakimi Əmir Səədin məzarı üzərində ucaldılıb. Bu tarixi fakt abidənin birbaşa Azərbaycan irsinə aid olduğunu sübut edir. Qaraqoyunlular mərkəzi Təbriz olan, əsasən Oğuz türklərindən (o cümlədən Baharlı, Səədli, Qaramanlı tayfaları) təşkil olunmuş bir dövlət idi. Onların dili Azərbaycan türkcəsi, mədəniyyəti isə Azərbaycanın orta əsr mədəniyyəti idi. Abidənin "əsirlik" taleyi sovet dövründə başladı və müasir Ermənistanda pik həddə çatdı. Əsas məqsəd bu ərazidəki Azərbaycan izlərini silmək idi. Abidəni yerli azərbaycanlılardan uzaqlaşdırmaq üçün o, uzaq Mərkəzi Asiya ilə, indiki Türkmənistanla əlaqələndirildi.
Bu, "Türkmən" etnoniminin orta əsrlərdə Oğuz türklərini ifadə edən geniş məna daşımasından sui-istifadə idi. Elmi əsas olmasa da, siyasi məqsəd var idi. Abidənin yerləşdiyi tarixi Cəfərabad kəndi 1946-cı ildə "Arqavand" adlandırıldı. Bu, fiziki irslə yanaşı, coğrafi yaddaşı da məhv etmək cəhdi idi. Göy məsciddə olduğu kimi, Əmir Səəd məqbərəsi də rəsmi şəkildə Türkmənistan və İranla əlaqələndirilərək Azərbaycan kimliyindən məhrum edilir. Bu cəhdlər absurd görünür, çünki abidənin memarlığı özü danışır. Qırmızı tuf daşından səkkizbucaqlı formada ucaldılmış bu türbənin hər bir detalı Azərbaycan memarlıq məktəbinə aiddir: Türbə qülləvari (konik) quruluşa malikdir, bu isə Naxçıvan-Marağa memarlıq məktəbinin (Yusif ibn Küseyir, Möminə xatun türbələri) birbaşa davamıdır. Mərkəzi Asiya memarlığında bu üsluba rast gəlinmir. Bəzəklər rəngli kaşılardan deyil, yerli daş üzərindəki incə barelyef (qabarıq oyma) üsulu ilə işlənmiş həndəsi və epiqrafik naxışlardan ibarətdir. Xüsusilə yuxarıdakı süls xətli kitabə qurşağı Azərbaycan memarlığının vizit kartıdır.
Əmir Səəd məqbərəsinin analoqunu Türkmənistanda deyil, məhz Azərbaycanda axtarmaq lazımdır. O, Naxçıvandakı Yusif ibn Küseyir və Möminə xatun türbələri, eləcə də Bərdə və Qarabağlar türbələri ilə eyni memarlıq fəlsəfəsini daşıyır. Bu abidələrin hamısı eyni mədəni arealın tarixi Azərbaycan torpaqlarının ayrılmaz hissələridir. Biz, sənət adamları və cəmiyyət olaraq, bu həqiqətləri bilməli və dünyaya çatdırmalıyıq. 1954-cü il Haaqa Konvensiyası və 1972-ci il UNESCO Konvensiyası mədəni irsin qorunmasını tələb edir. Bu, yalnız fiziki qoruma deyil, həm də abidənin əsl kimliyinin, tarixinin və mənsubiyyətinin qorunmasıdır. Əmir Səəd məqbərəsi üzərinə atılan "şər" və "böhtan" yalnız bir daş yığınına deyil, bütöv bir xalqın tarixi yaddaşına və irsinə qarşı yönəlmiş bir cəhddir. Bu abidəni xilas etmək, onun haqq səsini dünyaya çatdırmaq hər birimizin mənəvi borcudur.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(16.01.2026)
