Natiq Məmmədlinin “Biz, onlar və bizim dağlar” romanı haqqında qeydlər
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi
Müharibələr haqqında yazılmış romanların əksəriyyəti qələbədən, məğlubiyyətdən, qəhrəmanlıqdan və ya faciədən bəhs edir. Lakin nadir əsərlər var ki, onların diqqət mərkəzində nə hərbi əməliyyatlar, nə də siyasi nəticələr dayanır. Belə əsərlərdə əsas məsələ insanın öz vicdanı qarşısında verdiyi imtahandır. Yazıçı Natiq Məmmədlinin yeni çap olunmuş “Biz, onlar və bizim dağlar” romanı məhz bu qəbildən olan əsərlər sırasına daxil edilə bilər.
Romanda hadisələr İkinci Qarabağ müharibəsinin ən ağır və həlledici döyüşlərinin getdiyi Şimal cəbhəsində cərəyan edir. Suqovuşan və Talış istiqamətində baş vermiş real hadisələr əsasında qurulan süjet oxucunu müharibənin görünən səhnələrindən daha çox, onun insan ruhunda yaratdığı sarsıntılarla qarşılaşdırır. Müəllif üçün müharibə məqsəd deyil; o, insanın mənəvi mahiyyətini üzə çıxaran sərt sınaq mühitidir.
Əsərin diqqətəlayiq xüsusiyyətlərindən biri qarşı tərəfin demonlaşdırılmasından şüurlu şəkildə imtina etməsidir. Romanın bədii məkanı “biz” və “onlar” qarşıdurması üzərində qurulsa da, müəllif həmin sərhədlərin nisbi və kövrək olduğunu nümayiş etdirir. Müharibənin yaratdığı süni bölgülərin arxasında eyni qorxuları, eyni ümidləri və eyni yaşamaq instinktini daşıyan insanlar görünür. Bu mənada roman müasir müharibə nəsrinin ən mühüm tendensiyalarından birinə – insanın milli kimlikdən əvvəl mənəvi varlıq kimi təqdim olunması xəttinə yaxınlaşır.
Natiq Məmmədlinin əsərində xüsusi əhəmiyyət kəsb edən bədii obrazlardan biri dağlardır. Romanın adında yer alan “bizim dağlar” ifadəsi yalnız coğrafi məkanı bildirmir. Dağlar burada yaddaşın, mənəvi davamlılığın və tarixi şahidliyin simvoluna çevrilir. İnsanlar müharibə edir, dövlətlər dəyişir, sərhədlər yenidən cızılır, lakin dağlar bütün bunların fövqündə dayanaraq baş verənlərə səssiz şahidlik edir. Məhz buna görə əsərdə dağlar təkcə fon deyil, fəal bədii iştirakçıdır.
Romanın mühüm metaforalarından biri də qaranlıq bunkerdir. Bunker həm real məkan, həm də insan şüurunun metaforik təsviridir. Burada qorxu ilə ümid, ölüm hissi ilə yaşamaq istəyi qarşı-qarşıya gəlir. Müəllif göstərir ki, ən qatı qaranlığın içində belə işığa aparan yol tamamilə bağlanmır. Bu ideya əsərin humanist mahiyyətini müəyyən edən əsas xəttə çevrilir.
“Biz, onlar və bizim dağlar” romanını fərqləndirən əsas cəhət onun qələbə anlayışına yanaşmasıdır. Burada qələbə yalnız hərbi kateqoriya deyil. Müəllif oxucuya daha mürəkkəb və daha vacib bir sual ünvanlayır: insan öz insanlığını qoruyaraq qalib gələ bilirmi? Əsərin əsas mənəvi yükü də məhz bu sualın ətrafında formalaşır.
Romanın ideya məkanında Birinci Dünya müharibəsindən qalan məşhur “Live and Let Live” – “Yaşa və qoy yaşasın” fəlsəfəsinin əks-sədası duyulur. Lakin bu, nəzəri çağırış kimi deyil, konkret insan talelərinin içərisində təcəssüm edir. Müəllif sülh haqqında danışmır, onu insan davranışının ən çətin anlarında göstərməyə çalışır.
Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında Qarabağ mövzusuna həsr olunmuş əsərlər kifayət qədərdir. Lakin “Biz, onlar və bizim dağlar” həmin mövzunu yalnız tarixi hadisə kimi deyil, ümumbəşəri mənəvi problem kimi dərk etməyə çalışan əsərlərdən biridir. Bu roman müharibə haqqında olduğu qədər, insan haqqında da romandır. Və bəlkə də onun əsas dəyəri məhz buradadır. Çünki müharibələr tarix kitablarında qalır, insanlıq isə ədəbiyyatda yaşayır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(22.10.2026)
