İmran Verdiyev,
Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi.
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi
İ.Nəsiminin məşhur qəzəlində hər beytin sonunda təkrarlanan “sığmazam” sözünün gücü onun çoxqatlı məna daşımasındadır. Qəzəldə bu sözün beytlərin sonunda təkrarlanması təsadüfi deyil. Klassik poeziyada belə təkrar rədif adlanır. Lakin Nəsimi rədifdən yalnız musiqili ahəng yaratmaq üçün istifadə etmir. O, bu sözü qəzəlin fəlsəfi ideyasını daşıyan əsas vasitəyə çevirir. Təkrarlanan “sığmazam” sözü əsərin fəlsəfi məzmununu birləşdirən, şairin insan, varlıq, ilahi həqiqət, idrak və azadlıq haqqında düşüncələrini vahid ideya ətrafında cəmləşdirən əsas məna dayağıdır.
“Sığmazam” həm insanın mənəvi mahiyyətinin zahiri kimliklərdən genişliyini, həm həqiqətin məhdud anlayışlarla tam ifadə edilməsinin çətinliyini, həm də insanın özünü dərketmə və mənəvi azadlıq axtarışını ifadə edir.
Qəzəlin hər beytinin əvvəlində və ya daxilində yeni bir fikir meydana çıxır, həmin fikir sonluqda “sığmazam” sözü ilə tamamlanır. Beləliklə, oxucu müxtəlif mənalarla qarşılaşsa da, hər dəfə eyni əsas qənaətə qayıdır: varlığın mahiyyəti onun zahiri təsvirlərindən daha genişdir.
Rədifin təkrarı bir neçə funksiyanı yerinə yetirir. Hər şeydən əvvəl məna birliyi yaradır. Müxtəlif fikirləri vahid fəlsəfi ideya ətrafında birləşdirir. Daha sonra fikri gücləndirir. Hər beytin sonunda qətiyyətli və yaddaqalan bir hökm səslənir. Həm də mənanı genişləndirir. Eyni söz hər yeni beytdə əvvəlki mənalara əlavə çalarlar qazandırır. Qeyd edilənlərlə yanaşı, ritmik və emosional yüksəliş yaradır. Təkrar oxucuda şairin düşüncəsinin ardıcıl inkişaf etdiyi təəssüratını gücləndirir.
Ən maraqlısı budur ki, söz hər dəfə eyni qalsa da, onun mənası sabit və dar çərçivədə qalmır. Rədif dəyişmir, amma onun fəlsəfi məzmunu beytdən-beytə genişlənir. Bu, Nəsiminin poetik ustalığının mühüm göstəricisidir: o, bir sözə bütöv bir dünyagörüşünü daşımaq gücü verir.
“Sığmazam” sözündə bir sözə sığmayan fəlsəfə mövcuddur. Onun fəlsəfi mahiyyətini bir neçə istiqamətdə ümumiləşdirmək mümkündür: insan öz adından və zahiri görünüşündən ibarət deyil; həqiqət onu ifadə edən sözlərdən daha geniş ola bilər; varlığın mənasını anlamaq üçün yalnız görünən əlamətlərlə kifayətlənmək olmaz. İ.Nəsiminin böyüklüyü yalnız bu fikirləri söyləməsində deyil, onları poetik formaya çevirməsindədir. O, hər beytdə yeni bir məna açır, sonra həmin mənanı “sığmazam” sözü ilə tamamlayaraq oxucunu yenidən düşünməyə çağırır.
“Sığmazam” Nəsiminin dilində həm bir etiraz, həm bir iddia, həm də bir idrak axtarışıdır. Etirazdır, çünki insanı dar qəliblərə salan təsəvvürləri qəbul etmir. İddiadır, çünki varlığın mənəvi genişliyini bəyan edir. İdrak axtarışıdır, çünki həqiqətin mövcud anlayışlarla tam əhatə olunmadığını göstərir.
“Sığmazam” sözü həm də azadlığın və mənəvi müstəqilliyin ifadəsidir. Cəmiyyət insan haqqında müəyyən qəliblər yaradır. İnsanın kimliyi, dünyagörüşü və davranışı bəzən başqalarının müəyyən etdiyi sərhədlər daxilində qiymətləndirilir. İnsan həmin sərhədlərdən kənara çıxdıqda isə onun fərqli düşüncəsi anlaşılmaz və ya qəbuledilməz görünə bilər. Nəsiminin “sığmazam” deyimi bu baxımdan hazır qəliblərlə kifayətlənməyən mənəvi mövqenin ifadəsi kimi də oxuna bilər. Şair özünü başqalarının müəyyənləşdirdiyi təsvirlərə tam təslim etmir; varlığını daha geniş həqiqət axtarışı ilə əlaqələndirir.
Bu fikir Nəsiminin həyatı və yaradıcılığının tarixi kontekstində xüsusi əhəmiyyət qazanır. Onun düşüncələri dövrünün dini və ictimai mühitində ciddi qarşıdurmalar doğurmuş, özü də ağır təqiblərə məruz qalmışdır. Bununla belə, qəzəlin hər bir misrasını birbaşa tarixi hadisələrin ifadəsi kimi qəbul etmək olmaz. Şeirin fəlsəfi məzmunu onun yaşadığı dövrün çərçivələrindən daha genişdir. Beləliklə, “sığmazam” həm də mənəvi azadlığın poetik rəmzinə çevrilir.
Bu sözün ən dərin mənası bəlkə də elə bundadır: insanın həqiqi mahiyyətini anlamaq üçün onu müəyyənləşdirən adlara deyil, həmin adların ifadə edə bilmədiyi mənaya da diqqət yetirmək lazımdır.
İ.Nəsimi hər beytin sonunda “sığmazam” deməklə yalnız özünü təsvir etmir; o, insanı, varlığı və həqiqəti anlamaq üçün oxucunun qarşısında yeni düşüncə üfüqləri açır. Qəzəlin əsrlər boyu yaşamasının səbəblərindən biri də budur: söz eynidir, amma hər yeni oxunuşda onun mənası yenidən açılır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(21.10.2026)
