NailZeyniyev,

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

Dil üçün “kritik dövr” anlayışı necə işləyirsə, oxuma üçün də oxşar həssas mərhələ var. Uşaqlıqda təxminən 5–12 yaş arası beyin oxuma ilə bağlı bacarıqları daha sürətli və təbii mənimsəyir. Bu mərhələdə oxumaq təkcə hərfləri tanımaq deyil; diqqəti saxlamaq, hekayə xəttini izləmək, empatiya qurmaq kimi qabiliyyətlər də paralel inkişaf edir.

Ailə mühiti burada əsas faktordur. Evdə kitabın olması, valideynin oxuması, uşağa kitab oxuması bunlar vərdişin formalaşmasına birbaşa təsir edir. Uşaq oxumağı davranış kimi görür, sonra onu təkrarlayır. Nümunə yoxdursa, vərdişin yaranması çətinləşir.

Məktəb bu boşluğu doldurmalı olduğu halda, bəzən əks təsir yaradır. Məcburi siyahılar, test yönümlü yanaşma, “oxuduğunu yoxlama” üzərindən qurulan sistem oxumağı zövqdən çıxarıb tapşırığa çevirir. Tapşırıq bitəndə davranış da dayanır.

Buna baxmayaraq, gənclikdə bu boşluğu doldurmaq mümkündür. Sadəcə mexanizm fərqlidir. Uşaqlıqda vərdiş təbii formalaşır, gənclikdə isə şüurlu səylə qurulur. Başlanğıcda oxumaq istəkdən çox intizam tələb edir. Bu mərhələ keçilməsə, davamlılıq yaranmır.

Bu çətin mərhələni aşanlar üçün nəticə fərqli üstünlüklər verir. Yetkin oxucu mətnlə daha dərin əlaqə qura bilir, çünki artıq həyat təcrübəsi var. Oxuduğu fikirləri öz yaşantısı ilə tutuşdurur, nəticə çıxarır. Yəni gec başlanğıc zəiflik deyil, başqa tip gücdür.

Praktik olaraq, gənclikdə oxuma vərdişini qurmağın ən effektiv yolu “doğru ilk kitab”dır. Bu kitab oxucunun marağına, dilinə, ritminə uyğun olmalıdır. Yanlış seçim başlanğıcı yarımçıq qoyur, doğru seçim isə oxumağı vərdişə çevirir. Bu seçim çox vaxt siyahılarla deyil, etibarlı tövsiyə ilə tapılır.

Uşaqlıqda formalaşmayan oxuma vərdişi sonradan bərpa oluna bilər. Amma bu, eyni proses deyil. Daha çox iradə tələb edir, daha yavaş qurulur, amma nəticədə eyni dəyəri verir. Fərq çatılan nöqtədə yox, yolun çətinliyindədir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.04.2026)