Nail Zeyniyev,

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

On il əvvəl kitab mağazalarına baxanda oxucu müxtəlif görünürdü. Klassik axtaranlar da vardı, roman seçənlər də, dərs vəsaiti alanlar da. Bu gün mənzərə dəyişib. Dəyişiklik ən çox yaşda yox, oxunan məzmunun növündə hiss olunur.

Son illərdə özünüinkişaf kitabları bazarın əsas hissəsini tutub. Motivasiya, uğur, pul qazanmaq, şəxsi inkişaf mövzuları önə çıxıb. Bədii ədəbiyyat isə geri çəkilib. Bu dəyişiklik dünyada da var, amma Azərbaycanda daha sürətli baş verdi.

Bunun səbəbi düşüncə tərzindəki dəyişmədir. İnsanlar oxumağı zövqdən çox fayda ilə əlaqələndirməyə başlayıb. Kitab artıq “nə hiss etdim” yox, “nə qazandım” sualına cavab verməlidir. Bu yanaşma oxucu seçimlərini birbaşa formalaşdırır.

Gənclər arasında bu daha aydın görünür. 20–30 yaş arası oxucuların əhəmiyyətli hissəsi bədii ədəbiyyatdan uzaqdır. Klassiklər çox vaxt məktəblə əlaqələndirilir, şəxsi maraq doğurmur. Halbuki həmin əsərlərin mövzuları hələ də aktualdır. Sadəcə bu əlaqə qurulmur.

Elektron oxu da davranışı dəyişdirib. E-kitab və telefon üzərindən oxuma yayılıb. Bu rahatlıq gətirir, amma diqqəti parçalayır. Oxucu daha tez-tez bölünür, mətni daha səthi keçir. Oxuma sürəti artır, amma mətnlə əlaqə zəifləyir.

Uşaqların oxuma vərdişində isə geriləmə hiss olunur. Kitab yerini çox vaxt ekrana verir. Planşet və telefon uşağı məşğul edir, amma oxuma refleksini formalaşdırmır. Bu mərhələ qaçırıldıqda sonradan bərpa etmək çətin olur.

Müsbət tərəf də var. Qadın oxucuların aktivliyi artıb. Kitab klubları, müzakirə qrupları, oxu təşəbbüsləri əsasən onların üzərində qurulur. Bu, ümumi oxu mühitini canlı saxlayan vacib amildir.

Sosial media isə ikili təsir göstərir. Bir tərəfdən kitablar haqqında məlumat yayılır, tövsiyələr artır. Digər tərəfdən diqqəti dağıdır, oxuma vaxtını azaldır. İnsan kitab açmaq əvəzinə saatlarla ekranda qalır.

Bu dəyişimi qısa desək: oxucu sayı müəyyən qədər artıb, amma oxuma dərinliyi zəifləyib. Daha çox insan özünü oxucu hesab edir, amma daha az insan mətni sonuna qədər, diqqətlə oxuyur.

Bu vəziyyət sabit deyil. Dəyişə bilər. Amma bunun üçün yalnız kitabların olması kifayət deyil. Oxumağın mənasını yenidən qurmaq lazımdır. İnsan oxumağı fayda ilə yox, anlayışla, təcrübə ilə, özünü dərk etmə ilə əlaqələndirmədikcə bu dəyişmə yarımçıq qalacaq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.04.2026)