Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”
Sovet dönəmi kitabxanaları yalnız kitab saxlama məkanları deyildi. Onlar ideoloji tərbiyə mərkəzləri, mədəni maarifləndirmə ocaqları, ictimai həyatın mühüm nöqtələri idi. Bu sistemin özünəməxsus xüsusiyyətləri, üstünlükləri və məhdudiyyətləri var idi.
Sovet İttifaqında kitabxana şəbəkəsi mərkəzləşdirilmiş, iyerarxik quruluşa malik idi. Respublika kitabxanası, şəhər kitabxanaları, rayon kitabxanaları, kənd kitabxanaları, zavod və kolxoz kitabxanaları - hamısı vahid sistemin hissəsi idi. Azərbaycanda M.F.Axundov adına Dövlət Kitabxanası mərkəzi rol oynayırdı. Hər rayonda mərkəzi kitabxana, hər şəhər rayonunda filiallar, hər iş yerində və məktəbdə kiçik kitabxanalar fəaliyyət göstərirdi. Bu, kitaba çıxışı maksimum asanlaşdırırdı.
Sovet kitabxanalarının fondları ideoloji nəzarət altında formalaşırdı. Marksizm-leninizm, sovet ədəbiyyatı, elm və texnika ədəbiyyatı prioritet idi. Xarici klassik ədəbiyyat mövcud idi, amma seçmə şəkildə - proqressiv, realist, sosialist meylli müəlliflər. Klassik rus ədəbiyyatı geniş təmsil olunurdu - Puşkin, Tolstoy, Dostoyevski, Çexov, Qoqol. Dünya klassikləri - Şekspir, Balzac, Dikkens, Heminguey, Remark. Azərbaycan klassikləri - Nizami, Füzuli, Sabir, Vaqif, M.F.Axundov.
Müasir sovet yazıçıları - Maksim Qorki, Şoloxov, Ostrovski. Azərbaycan sovet yazıçıları - Səməd Vurğun, Süleyman Rüstəm, Rəsul Rza, Məmməd Araz, İlyas Əfəndiyev.
Həmin dövrdə qadağa olunmuş ədəbiyyat da var idi."Spetsxran" - xüsusi saxlanc adlanan bölmə də ideoloji cəhətdən məqbul sayılmayan əsərlər saxlanılırdı. Sadə oxuculara çıxışı yox idi, yalnız xüsusi icazə ilə tədqiqatçılar istifadə edə bilərdi. Dini ədəbiyyat, anti-sovet məzmunlu əsərlər, müəyyən emigrant yazıçılar, trotskist və başqa "ideoloji düşmən" müəlliflər qadağan idi. Orwell-in "1984", Soljenitsin-in əsərləri, Nabokov, Brodski-nin erkən dövrü - bunlar əlçatmaz idi. Sovet kitabxanaları ciddi, sakit, təmiz məkanlar idi. Böyük oxu zalları, uzun masalar, şüşə lampaları, sakitlik rejimi. Kitabxanaçılar çox vaxt tələbkar, ciddi, nizamı qorumağa diqqət edən insanlar idi.
Oxu kartları sistemi var idi. Hər oxucu kartı almalı, ünvan və iş yeri göstərməli idi. Bu, nəzarəti asanlaşdırırdı və eyni zamanda statistika üçün lazım idi.
Sovet kitabxanası sadəcə kitab götürmək yeri deyildi. Orada müəllif görüşləri, ədəbi müzakirələr, tematik axşamlar, lektoriyalar keçirilirdi. Kitabxana mədəni mərkəz funksiyası daşıyırdı. Xüsusilə kiçik şəhər və kəndlərdə kitabxanaçı mühüm şəxsiyyət idi. O, təkcə kitab vermirdi, həm də məsləhət verirdi, oxucu zövqünü formalaşdırırdı, maariflənmə işi aparırdı.
Paradoksal vəziyyət var idi: kitabxana fondları böyük idi, amma populyar kitablar defisit idi. Xüsusilə bədii ədəbiyyat, xarici müəlliflər, detektiv və macəra romanları. Yeni kitabları növbə ilə gözləyirdilər. Bulgakov-un "Usta və Marqarita"sı, Dumas, Coyl Verne əsərləri, Drezden tərcümələri - bunları almaq üçün illər boyu növbədə gözləmək lazım gəlirdi. "Blat" sistemi burada da işləyirdi. Kitabxanaçı ilə yaxşı münasibətdə olanlar yeni kitabları tez əldə edirdi. Başqaları isə rəsmi növbə ilə.
Uşaq və gənclik kitabxanaları xüsusi diqqət mərkəzində idi. Orada ayrıca şöbələr, uşaq oxu zalları, tərbiyəvi tədbirlər var idi. Pionerlər və komsomolçular üçün xüsusi fondlar formalaşdırılırdı. Uşaq kitabxanaçısı pedaqoq və təşkilatçı idi. O, uşaqlara kitab tövsiyə edir, oxu maraqlarını formalaşdırır, məktəblə əlaqə saxlayırdı. Kitabxanaların əsas məqsədlərindən biri ideoloji tərbiyə idi. Leninin əsərləri, partiya qərarları, kommunist tərbiyəsi ədəbiyyatı hər yerdə ön planda idi. Kitabxanaçı oxucuların hansı kitab oxuduğunu izləyirdi. "İdeoloji düşmən" ədəbiyyat axtaranlar şübhə altında götürülürdü. Bəzi hallarda KQB ilə əməkdaşlıq edən kitabxanaçılar da olurdu. Sovet sistemi statistika və hesabatı sevirdi. Kitabxanalar daim hesabat təqdim edirdi: neçə oxucu, neçə kitab verilib, hansı kateqoriyadan, hansı müəlliflər populyardır.
Bu statistika əsasında planlar qurulurdu, fondlar formalaşırdı, ideoloji iş aparılırdı. Hər şey rəqəmlərlə, qrafiklərlə, cədvəllərlə sübut olunmalı idi.
Obyektiv qiymətləndirmədə Sovet kitabxana sisteminin müsbət cəhətlərini də qeyd etmək lazımdır:
Kitaba çıxış asan və pulsuz idi
Geniş fond, klassik və müasir ədəbiyyat
Oxu mədəniyyətinin təşviqi
Mədəni maarifləndirmə işi
Şəhər və kəndlərdə bərabər çıxış
Mənfi cəhətlər;
Senzura və ideoloji məhdudiyyətlər
Müəyyən əsərlərin qadağan olunması
Oxucu üzərində nəzarət
Defisit və növbə problemi
Formal yanaşma və bürokratiya
Sovet kitabxanaları ziddiyyətli hadisə idi. Bir tərəfdən, geniş oxucu kütləsini kitabla təmin edirdi, oxu mədəniyyətini formalaşdırırdı, maarifləndirmə işi aparırdı. Digər tərəfdən, senzura, ideoloji nəzarət, məhdudiyyətlər oxucunun azad seçimini məhdudlaşdırırdı. Bu sistemin irsini müasir Azərbaycan kitabxanaları hələ də daşıyır - struktur, katalоq sistemi, işləmə qaydaları çox şey keçmişdən gəlir. Amma ideoloji nəzarət yoxdur və bu, əsas fərqdir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(29.01.2026)
