Murad Vəlixanov,
"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi
Azərbaycan musiqi tarixinin ən parlaq incilərindən biri olan "Şuşanın dağları" mahnısı - sadəcə bir musiqi əsəri deyil, eyni zamanda sovet senzurasına qarşı böyük bir zəka mübarizəsinin və xalqımızın tarixi taleyinin rəmzidir. XX əsrin 30-cu illərinin əvvəllərində görkəmli xanəndə Xan Şuşinski tərəfindən bəstələnən bu mahnı, sovet rejiminin qadağalarından dahi bir manevrlə keçərək bu günümüzə qədər gəlib çatmışdır.
Sətirlər altındakı gizli mesaj: Üçrəngli Bayraq
İlk baxışdan mahnı Şuşanın əsrarəngiz təbiətini və onun gözəl qızlarla müqayisəsini tərənnüm edir. Müəllifin poetik təsvirində Şuşa dağlarının zirvəsini örtən duman qadın yaylığına, orta hissəsində açan al-qırmızı lalələr qızın qırmızı köynəyinə ("qoftalı"), dağın ətəklərindəki yamyaşıl meşəliklər isə onun yaşıl ətəyinə ("tumanlı") bənzədilir.
Lakin bu təsvirin arxasında sovet ideologiyasının qətiyyən qəbul etmədiyi gizli bir vətənpərvərlik eyhamı var idi. Azərbaycanın müstəqilliyini itirdiyi və SSRİ tərkibində olduğu həmin illərdə Xan Şuşinski bu sətirlərlə əslində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin üçrəngli bayrağını (mavi səma və duman, qırmızı və yaşıl rənglər) kodlaşdırmış və musiqi vasitəsilə dinləyicilərə ötürmüşdü.
Bədii şura ilə mübarizə: "Sovet Şuşası Dumanlı Ola Bilməz!"
Mahnı qrammofon valına yazılarkən sovet Bədii Şurasının (senzurasının) ciddi divarı ilə qarşılaşır. Senzura üzvləri mahnıdakı bir çox sözə "ilişir" və izahat tələb edirlər:
"Başı dumanlı" nə deməkdir? Şura iddia edir ki, bu ifadə Şuşanın gələcəyinin qeyri-müəyyən və dumanlı olduğunu göstərir, bu isə parlaq və işıqlı kommunizm ideallarına tamamilə ziddir.
Kədərli ruh: Mahnıdakı "duman" və "ölürəm" kimi kəlmələrin sovet insanının gümrah ruhuna uyğun gəlmədiyi və bədbin atmosfer yaratdığı bildirilir.
Xan Şuşinski dağların təbiətən dumanlı olduğunu və bunun sadəcə bir sevgi məcazı olduğunu desə də, bədii şura qətiyyətlə "sovet Şuşasının dağları dumanlı ola bilməz" deyərək mahnını qadağan etmək həddinə gəlir.
Xan Şuşinskinin ağıllı çıxış yolu: "Deyil Dumanlı"
Mahnını tamamilə itirmək təhlükəsi qarşısında qalan Xan Şuşinski dahi və çevik bir gediş edir. O, bədii şuranı sakitləşdirmək və təqiblərdən yayınmaq üçün mahnının ilk sətirlərini dəyişərək "Şuşanın dağları deyil dumanlı" şəklində oxuyur.
Mahnını bu cür ifa etməklə senzuranı aldadan xanəndə, sovet məmurlarını Şuşa dağlarının "dumansız və aydın" olduğuna inandırır və əsərin lentə alınaraq xalq arasında yayılmasına nail olur.
Üç dövrdən keçən üç fərqli məna
Xüsusilə vurğulandığı kimi, "Şuşanın dağları" mahnısı zaman keçdikcə Azərbaycan xalqı üçün tamamilə fərqli rəmzi mənalar daşımışdır:
Sovet Dövrü: Şuşanın gözəlliyini, saf və əsrarəngiz təbiətini tərənnüm edən sevilən, şən bir nəğmə.
1992-2020-ci illər (İşğal dövrü): Şuşanın erməni işğalına uğraması ilə bu musiqi xalqımız üçün dərin bir həsrət, nisgil və itki rəmzinə çevrildi. Artıq mahnı dinləniləndə Şuşanın dağları həqiqətən də xalqın qəlbində dumanlı və dərdi böyük idi.
2020-ci ildən sonra (Zəfər dövrü): Rəşadətli Azərbaycan Ordusunun Şuşanı azad etməsi ilə mahnı öz bədbin ruhundan tamamilə xilas oldu. Bu gün bu əsər xalqımızın tarixi Zəfərinin musiqisi və milli qürurumuzun simvolu kimi qəbul edilir. Bu gün isə bu ölməz sənət əsəri heç bir senzura və qadağa olmadan, müəllifin ilk arzuladığı variantda - "Şuşanın dağları başı dumanlı" olaraq qürurla və azad şəkildə ifa olunmaqdadır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(13.11.2026)
