Murad Vəlixanov,
"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi
“Bayatılar” sadəcə bir mahnı deyil, sərhədləri aşaraq Azərbaycan musiqi tarixinin ən çox mənimsənilən, lakin eyni zamanda dünyada ən çox tanınan unikal mədəniyyət vizit kartıdır.
Antikvar şeirin tapılması: bir kitabın səhifələrindən süzülən melodiya
Mahnının yaranma tarixi 1988-ci ilə təsadüf edir. O dövrdə gənc və yenilikçi bəstəkar Eldar Mansurov yaradıcılıq axtarışlarında idi. Videodan da göründüyü kimi, bəstəkar şair Vahid Əzizin şeir kitablarını vərəqləyərkən onun 1985-ci ildə nəşr olunmuş “Əllərimin kölgəsi” adlı kitabına rast gəlir. Kitabdakı şeirlərdən biri bəstəkarın daxili dünyası ilə elə həmin an səsləşir.
Vahid Əziz sonralar bu şeiri “antikvar şeir” adlandıracaqdı, çünki o, sırf mahnı üçün deyil, şairin daxili monoloqu kimi illər öncə yazılmışdı. Eldar Mansurov şeirin poetik ritmindən ilhamlanaraq piano arxasına keçir və çox qısa bir zamanda dillər əzbəri olacaq o ecazkar melodiyanı bəstələyir.
Çatışmayan həlqə: dənizkənarı bulvarda yazılan taleyüklü bənd
Melodiya hazır olsa da, Eldar Mansurovun musiqi duyumu ona bəstənin daxilən hələ tam tamamlanmadığını pıçıldayırdı. Mahnıda sanki bir boşluq, musiqinin kulminasiyasını açacaq əlavə bir bənd çatışmırdı. Bəstəkar dərhal şairə zəng edərək ona melodiyanın ritmini izah edir və əlavə misralar yazmasını xahiş edir.
Şair musiqini dərindən hiss etmək üçün öz şeirini yenidən vərəqləyir və həmin günün axşamı həyat yoldaşı ilə birlikdə Bakı mühitinin ilham mənbəyi olan Dənizkənarı Bulvara yollanır. Xəzərin mehi və gecə Bakısının işıqları altında gəzərkən, mahnının bu gün vizit kartına çevrilən və fəlsəfi kədəri özündə cəmləşdirən o məşhur bəndi doğulur:
“Qalanın daşı oldum,
Gözümün yaşı oldum.
Dünyada gün görmədim,
Sevəndə naşı oldum...”
Məhz bu bənd bəstəyə xüsusi bir dramatiklik qataraq onu sadə bir pop mahnısından sənət əsəri səviyyəsinə qaldırır.
1989-cu il: Brilliant Dadaşova ifası və ilk böyük partlayış
Mahnı hazır olduqdan sonra onun kimin ifa edəcəyi böyük maraq doğururdu. Seçim gənc, lakin fövqəladə səs tembrinə malik Brilliant Dadaşovanın üzərində dayandı. 1 may 1989-cu ildə mahnı Azərbaycan Televiziyasında (AzTV) ilk dəfə nümayiş etdirildi.
Səhnə tərtibatı, Brilliant Dadaşovanın kadrda görünən fərqli geyimi, plastikası və ən əsası musiqinin milli motivlərlə modern sintezi bütün SSRİ məkanında şok effekti yaratdı. Bu ifadan sonra Brilliant Dadaşova nəinki Azərbaycanda, həm də Rusiya və digər ittifaq respublikalarında solo konsertlər verməyə başlayan ilk sənətçilərdən biri oldu.
Qlobal plagiat dalğası: “Bayatılar” necə dünyanı fəth etdi?
Mahnının milli hüdudları aşması həm qürurverici, həm də böyük müəllif hüquqları mübarizəsi ilə dolu bir mərhələnin başlanğıcı oldu:
Türkmənistan (Aşqabad qrupu): Mahnını bəstəkardan icazə alaraq ifa etsələr də, xaricdə çıxan albomlarında Eldar Mansurovu səhvən Türkmənistan bəstəkarı kimi qeyd etmişdilər.
Türkiyə (Sezen Aksu və Levent Yüksel): Türkiyənin pop kraliçası Sezen Aksu bəstəyə yeni sözlər yazaraq onu “Zalim” adı ilə ərsəyə gətirdi. Levent Yükselin ifasında bu mahnı Türkiyə musiqi tarixinin ən böyük hitlərindən birinə çevrildi.
Yunanıstan (Kaiti Garbi): Yunanıstanın məşhur müğənnisi Kaiti Garbi mahnını “Esena Mono” adı ilə ifa etdi. Mahnı və klip milyonlarla baxış toplasa da, bəstəkar bölməsində Eldar Mansurovun adı gizlədilmişdi.
Dramatik kino keçidi: Bu melodiya İsrail-Fələstin münaqişəsindən bəhs edən və Oskar mükafatına namizəd olan dünyaca məşhur “Promises” sənədli filminin əsas soundtracki oldu.
"Stereo Love" və rekordlar: milyardlıq baxış və böyük hüquqi qələbə
Mahnının qlobal zirvəsi isə 2009-cu ildə rumıniyalı DJ Edward Maya və Vika Jigulinanın ifasında səslənən “Stereo Love” hiti ilə gerçəkləşdi. Rumıniyalı musiqiçi mahnının akkordeon hissəsini tamamilə “Bayatılar”dan götürmüşdü. Mahnı qısa müddətdə:
ABŞ-ın məşhur Billboard Hot 100 çartında 16-cı pilləyə yüksəldi.
Avropanın demək olar ki, bütün ölkələrində aylarla 1 nömrə oldu.
YouTube və digər platformalarda milyarddan çox dinlənmə sayı topladı.
Bu dəfə bəstəkar Eldar Mansurov öz hüquqlarını qorumaq üçün rəsmi şəkildə mübarizəyə başladı. Beynəlxalq məhkəmə və danışıqlar nəticəsində Edward Maya plagiat faktını rəsmən etiraf etdi. Beləliklə, beynəlxalq müəlliflik agentliklərində Eldar Mansurov "Stereo Love" mahnısının həmmüəllifi kimi qeydiyyata alındı.
Musiqi zəfəri
Videodakı o səmimi xatirələr və kadrlar əslində sadə bir yaradıcılıq prosesini deyil, Azərbaycan musiqisinin genetik kodunun nə qədər güclü olduğunu göstərir. Dənizkənarı Bulvarda yazılan cəmi bir bənd şeir və Eldar Mansurovun dühası, bu gün dünyanın ən böyük arenalarında, klublarında və filmlərində Azərbaycan ruhunu yaşatmağa davam edir. “Bayatılar” — bizim qlobal miqyasda ən böyük musiqi zəfərlərimizdən biridir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(23.10.2026)
