Murad Vəlixanov,
"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi
Bizim hər birimizin qanını qaynadan, dinləyərkən qürur hissi keçirdiyimiz Azərbaycan Respublikasının Dövlət Himni hər zaman bugünkü gurluğu və sürəti ilə səslənməyib. 70 illik sovet işğalı dövründə tamamilə qadağan olunan bu müqəddəs marşın arxasında gizli radiodalğalardan, mühacirət fədakarlığından və 1990-cı illərin əvvəllərində tamamlanan əvəzsiz bir bərpa işindən keçən dramatik hekayə dayanır.
Cümhuriyyətin son sədası və sovet qadağası
Dahi Üzeyir Hacıbəylinin bəstələdiyi və istiqlal şairi Əhməd Cavadın sözlərini yazdığı "Azərbaycan marşı" Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (AXC) dövründə rəsmən dövlət himni kimi təsdiqlənmək ərəfəsində idi. Hətta layihənin müsabiqəsi 1 may 1920-ci ildə yekunlaşmalı və 28 mayda respublikanın iki illiyində rəsmi status almalı idi. Lakin Cümhuriyyət dövründə bu marş son dəfə 1920-ci il aprelin 24-də Polşadan gələn nümayəndə Titus Filippoviç üçün səsləndirildi; cəmi 3 gün sonra isə bolşeviklər Bakını zəbt etdi.
70 illik sovet hakimiyyəti dövründə bu marşın ifası tamamilə yasaqlandı. Lakin əsər tamamilə unudulmadı, vətəndən uzaq düşmüş Azərbaycan mühacirlərinin qəlbində və xarici radiodalğalarında yaşamağa davam etdi.
Gizli radiolar və ilk qarşılaşma
1970-ci illərin əvvəllərində gənc bir musiqiçi, gələcəyin tanınmış bəstəkarı Aydın Əzim atası ilə birlikdə sovet rejiminin qorxusundan gizlicə qadağan olunmuş xarici radiolardan birini dinləyir. Həmin dalğalarda mühacirətdə yaşayan soydaşlarımızın xorla oxuduğu, lakin indiki ritmindən fərqlənən bir marş səslənir.
Mühacirlərin qoruyub saxladığı bu orijinal variant bugünkü simfonik orkestr ifası kimi sürətli templi və marş ritmində deyil, bir qədər daha ağır, milli intonasiyalı və muğam çalarlı (lirik tempdə) səslənirdi. Bu səs gənc Aydın Əzimin yaddaşına silinməz iz qoyur.
Aydın Əzimin tarixi missiyası və himnin müstəqilliyə qayıdışı
Milli azadlıq hərəkatının alovlandığı illərdə "Azərbaycan marşı"nın yenidən bərpası zərurəti yarandı. Gənc respublika dövründə əsər tam partitura şəklində deyil, yalnız melodik xətt olaraq bəzi xarici mənbələrdə qorunmuşdu.
Məhz 1992-ci ilin əvvəlində bəstəkar Aydın Əzim bu tarixi məsuliyyəti üzərinə götürdü. O, yaddaşındakı həmin mühacirət sədalarını və mövcud qeydləri əsas götürərək Üzeyir bəyin əsərini yenidən böyük xor və simfonik orkestr üçün aranjiman etdi. Lakin Aydın Əzim bu dəfə musiqinin orijinaldakı lirik və ağır tempini dəyişərək ona daha əzəmətli, coşqun, hərbi və qəhrəmanlıq xarakteri qazandırdı. Bu dəyişiklik yenidən müstəqilliyə addımlayan xalqın mübarizə ruhuna tam uyğun gəlirdi.
27 may 1992-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Parlamenti məhz bəstəkar Aydın Əzimin bərpa etdiyi və partiturasını işlədiyi bu variantı ölkənin rəsmi Dövlət Himni olaraq qəbul etdi. Bu gün dinlədiyimiz əzəmətli himn həm Cümhuriyyətin mirası, həm də mühacirətlə vətən arasında qurulan mənəvi körpünün rəmzidir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(22.10.2026)
