Murad Vəlixanov,
"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi
Bu gün toylarda, şənliklərdə hər birimizin böyük coşqu ilə dinlədiyi "Reyhan" mahnısı, əslində rəqs musiqisi deyil, intiqam və cəsarət simvolu olan bir qadın fədainin — Dağlar qızı Reyhanın xatirəsinə ucaldılmış musiqili abidədir.
Qəhrəmanın profili
Adı: Reyhan, Qaçaq Reyhan
Doğum tarixi: Təxminən 1900-cü il
Doğum yeri: Xaçmaz rayonu, Padar kəndi. Əslən Quba qəzası.
Tanınma səbəbi: 1918-ci ildə Quba və Xaçmazda erməni daşnak dəstələrinə qarşı silahlı müqavimət hərəkatına rəhbərlik etməsi.
Toyu qana bulanan gəlin: 1918-ci il faciəsi
Reyhan təxminən 1900-cü ildə Xaçmazın Padar kəndində anadan olmuşdur. Onun sakit və bəsit kənd həyatı 1918-ci ilin Mart soyqırımı zamanı Hamazaspın rəhbərlik etdiyi erməni daşnak silahlı birləşmələrinin Quba qəzasına hücumu ilə alt-üst olur.
Reyhanın toyu günü erməni daşnakları qəflətən kəndə hücum edirlər. Onlar toy məclisini dağıdır, Reyhanın gənc bəyini və yaxın qohumlarını vəhşicəsinə qətlə yetirirlər. Gəlinlik geyimində olan Reyhan isə möcüzə nəticəsində və təcavüzdən canını qurtarmaq üçün qaçıb gizlənməyi bacarır. Həmin gün daxilindəki gəlinlik sevinci erməni gülləsi ilə sönən Reyhanın qəlbində böyük bir intiqam atəşi alovlanır.
Dağlara çəkilən fədai: "Gəlinqaya" döyüşü
Yoldaşının və kəndinin qisasını almağa and içən Reyhan gəlinliyini çıxarıb hərbi geyim geyinir, silahlanır və Quba dağlarına çəkilir. O, qısa müddətdə başına özü kimi daşnak zülmündən canı yanan yerli fədailəri toplayaraq mütəşəkkil bir qaçaq dəstəsi yaradır.
Quba ərazisində bu gün də "Gəlinqaya" adlandırılan strateji yüksəklikdə Reyhanın dəstəsi Hamazaspın daşnak dəstələrinə qəfil və sarsıdıcı zərbələr vurur. Onların həyata keçirdiyi asimmetrik partizan taktikası nəticəsində Xaçmaz və Quba kəndləri erməni talançılarından təmizlənir, yüzlərlə dinc sakinin həyatı xilas edilir. Xalq arasında o, artıq "Qaçaq Reyhan" və ya "Dağlar qızı" kimi əfsanələşir.
Bolşevik həbsi və Mir Cəfər Bağırovun gizli qərarı
1920-ci ildə Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra da sovet rejimi ilə barışmayan milli fədailərin və qaçaqların təqibi başlayır. Reyhan uzun illər dağlarda gizlənməyi bacarsa da, 1928-ci ildə bolşevik çekistləri tərəfindən həbs olunur.
Həmin dövrün qanunlarına görə, sovet rejiminə qarşı çıxan qaçaqlar birbaşa güllələnmə cəzasına məhkum edilirdi. Reyhan da edam divarının qarşısına çıxarılarkən, onun xalq arasındakı nüfuzunu və 1918-ci ildə ermənilərə qarşı göstərdiyi rəşadəti bilən Mir Cəfər Bağırov, həmin dövrdə Dövlət Siyasi İdarəsinin rəhbəri, gizli şəkildə prosesə müdaxilə edir.
Sürgün və kimlik dəyişimi: Bağırov xalq qəhrəmanının gizli şəkildə xilas edilməsinə göstəriş verir. Reyhanın adı, soyadı və bütün sənədləri kökündən dəyişdirilir. O, sovet xəfiyyələrinin gözündən uzaqlaşdırılmaq məqsədilə Ukraynanın Krım yarımadasındakı gizli bir monastıra yerləşdirilir və ömrünün qalan hissəsini saxta kimliklə orada yaşayıb başa vurur. Onun Krımda hansı tarixdə vəfat etdiyi və məzarının dəqiq koordinatları hələ də tarixə naməlum qalmaqdadır.
Nəğməyə çevrilən ömür: Fikrət Əmirovun şah əsəri
Reyhanın dağlardakı bu şanlı və kədərli dastanı unudulmadı. 1959-cu ildə dahi Azərbaycan bəstəkarı, SSRİ xalq artisti Fikrət Əmirov bu cəsur dağlar qızının xatirəsinə və onun erməni daşnaklarına qarşı mübarizəsinə ithafən, şair Tələt Əyyubovun sözlərinə unudulmaz musiqi bəstələyir.
İlk ifaçı: Mahnını ilk dəfə 1960-cı ildə dünya şöhrətli müğənnimiz Rəşid Behbudov ifa edərək lentə aldırır.
Qlobal məşhurluq: Mahnı SSRİ xalq artisti Zeynəb Xanlarovanın repertuarında pik nöqtəsinə çatır və sərhədləri aşır. Hətta 1969-cu ildə Türkiyədə bu hekayədən təsirlənərək baş rolda Hülya Koçyiğitin oynadığı "Reyhan — Dağlar kızı" bədii filmi çəkilir və filmdə bu musiqidən geniş istifadə olunur.
Beləliklə,
"Dağlar qızı Reyhan" sadəcə bir sevgi və ya gözəllik nəğməsi deyil; o, gəlinlik otağından səngərə uzanan, namusunu və vətənini qorumaq üçün dağları titrədən bir Azərbaycan qadınının şərəf və intiqam himnidir. Biz bu mahnını hər dəfə dinləyərkən onun arxasında dayanan bu böyük tarixi qəhrəmanlığı ehtiramla xatırlamalıyıq.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(09.09.2026)
