Murad Vəlixanov,
"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi
Azərbaycanın XX əsr tarixi həm böyük mədəni intibah, həm də sovet bolşevik rejiminin amansız repressiyaları və mədəni-dini soyqırımları ilə yadda qalmışdır. Bu tarixin ən ağrılı səhifələrindən biri, Şərq memarlığının nadir incilərindən sayılan Bibiheybət məscidinin 1936-cı ildə partladılaraq tamamilə məhv edilməsidir. Tanınmış jurnalist və araşdırmaçı Müsəllim Həsənovun sənədli arxiv materialları üzərindən apardığı dərin araşdırmalar bu tarixi cinayətin pərdəarxası məqamlarına işıq salır, eyni zamanda müstəqillik illərində ucaldılan yeni bina Azərbaycanın mənəvi dirçəliş rəmzinə çevrilir.
Bibiheybət Məscidinin tarixi və dağıdılma xronikası
Bibiheybət məscidi XIII əsrin ikinci yarısında (1281–1282-ci illərdə) Şirvanşah II Fərruxzad tərəfindən məşhur memar Mahmud ibn Sədə inşa etdirilmişdi. İslam dünyasında mühüm müqəddəs məkanlardan biri olan bu kompleksdə Məhəmməd peyğəmbərin soyundan gələn Həkimə xanımın qəbiri və qədim minarələr yerləşirdi.
1930-cu illərdə SSRİ miqyasında başlayan "militan ateizm" və dinə qarşı mübarizə kampaniyası çərçivəsində Bakının bu incisi hədəfə alındı:
Dağıdılma əmri:
1936-cı ildə Azərbaycan Kommunist Partiyasının birinci katibi Mir Cəfər Bağırovun birbaşa göstərişi ilə abidənin sökülməsi sərəncamı verilir.
Partlayışlar:
Həmin ilin sentyabr ayında rəsmi qərarla abidə kompleksinə partlayıcılar yerləşdirilir. Sənədli kadrlara əsasən, divarlar birinci partlayışda uçsa da, qədim minarə yalnız üçüncü partlayışdan sonra yerlə-yeksan olur.
Tarixin paradoksu (sürgün):
Məscid tamamilə dağıdıldıqdan dərhal sonra Moskvadan tarixi memarlıq abidələrinin qorunması haqqında yeni fərman gəlir. Bakıdakı söküntüyə görə işə rəhbərlik edən Azkomstaris (Abidələrin Mühafizəsi Komitəsi) sədri Salamov günahkar elan edilərək 20 il müddətinə Sibirə sürgün edilir. Ziyarətgahın yerindən isə sovet dövründə şose yolu salınır.
Müsəllim Həsənovun şərhləri və arxiv iftixarı
Jurnalist və ssenarist Müsəllim Həsənovun bədii-sənədli layihələrdə və sosial şəbəkələrdə geniş əks-səda doğuran videoşərhlərində bu mövzu subyektiv mülahizələrlə deyil, birbaşa təkzibolunmaz sənədlərlə sübuta yetirilir.
Müəllif öz tədqiqatında dövlət sənədlərinə istinad edərək bolşevik rəhbərliyinin gizli yazışmalarını və qərarlarını ifşa etmişdir. Onun sovet dövrünə aid vizual xronikaları və tarixi şərhləri, totalitar rejimin Azərbaycanın həm mənəviyyatına, həm də maddi-mədəni irsinə vurduğu ağır zərbələri gənc nəslə çatdırmaq baxımından müstəsna əhəmiyyət kəsb edir.
Yenidən doğuş: məscidin bərpası və genişləndirilməsi
Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra dini-mənəvi dəyərlərin dirçəldilməsi çərçivəsində Bibiheybət ziyarətgahının yenidən tikilməsi dövlət səviyyəsində əsas hədəflərdən birinə çevrildi.
1. Sərəncam və Elmi Bərpa (1994-1997):
1994-cü ildə Ümummilli Lider Heydər Əliyev məscidin qədim yerində yenidən ucaldılması haqqında sərəncam imzaladı. Kompleksin orijinal planı və ölçüləri təsadüfən qorunmuş sənədlər, partlayışdan az əvvəl çəkilmiş fotolar və tarixi qeydlər əsasında santimetrinə qədər bərpa edildi.
2. Bünövrə və İlk Açılış (1997-1998):
1997-ci il iyulun 23-də (Məhəmməd Peyğəmbərin mövludu günündə) Heydər Əliyevin iştirakı ilə yeni binanın bünövrəsi qoyuldu. Düz bir il sonra, 12 iyul 1998-ci ildə məscidin əsas hissəsinin təntənəli açılışı baş tutdu.
3. Müasir Kompleksin Qurulması (2005-2008):
Prezident İlham Əliyevin 2005-ci il sərəncamına əsasən ziyarətgahın ərazisi xeyli genişləndirildi, təbii fəlakət risklərinə karşı bərkidilmə işləri aparıldı və yeni salonlar inşa edildi. 12 iyul 2008-ci ildə yenidən qurulmuş nəhəng, klassik Şirvan memarlıq məktəbi üslubunda hazırlanan möhtəşəm Bibiheybət məscid-ziyarətgah kompleksi dindarların istifadəsinə verildi.
Tədqiqatçı-jurnalist Müsəllim Həsənov kimdir?
Müsəllim Qaman oğlu Həsənov 22 dekabr 1958-ci ildə Şəmkir rayonunun Şiştəpə kəndində anadan olub. 1985-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Jurnalistika fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir.
Peşəkar fəaliyyəti:
O, uzun illər respublika mətbuatında redaktor və şöbə müdiri vəzifələrində çalışıb, həmçinin dövlət qurumlarının mətbuat xidmətlərində fəaliyyət göstərib. Göstərdiyi xidmətlərə görə Azərbaycan Respublikasının Əməkdar mədəniyyət işçisi fəxri adına layiq görülmüşdür.
Kino və TV yaradıcılığı:
Müsəllim Həsənov sənədli kino sahəsində Azərbaycanın ən güclü ssenarist və araşdırmaçılarından biridir. O, yerli televiziya kanallarında tarixi silsilələrin müəllifi olmuş, "Son iclas" bədii-sənədli filminin ssenarisini yazmışdır. Bundan əlavə, "63-ün tutqun payızı", "106 nömrəli avtobusda partlayış", "Əbədi ezamiyyət" sənədli filmlərinin və "Qara bağ" sənədli serial layihəsinin müəllifidir.
Kitabları:
Müəllif həmçinin mühacirət tariximizə aid tədqiqat əsərlərinin və publisistik kitabların müəllifidir.
Məhz Müsəllim Həsənov kimi peşəkar araşdırmaçıların qorunub saxlanmış arxiv sənədlərinə əsaslanan ssenariləri və şərhləri sayəsində, 1936-cı ildə dağıdılan Bibiheybət məscidi kimi abidələrin real tarixi təhrif olunmadan gələcək nəsillərə ötürülür.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(18.08.2026)
