NailZeyniyev,

“Ədəbiyyatvə incəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

Fotoqrafiya kəşf olunanda insanlar düşündülər ki, artıq xatirə itməyəcək. Hər an şəkildə donub qalacaq, zaman onu silə bilməyəcək. Bu fikir çox cazibədar idi. Amma illər keçdikcə başqa bir şey aydınlaşdı: şəkil xatirəni dondurmur, əksinə onu dəyişdirir. Bəzən isə tamamilə əvəz edir.

Yaddaş canlı bir strukturdur. O, xatirəni hər xatırladıqda yenidən qurur. Bu yenidən qurmada hissləri, konteksti, o günün əhval-ruhiyyəsini əlavə edir. Xatirə zamanla dərinləşir, rəng qazanır, şəxsiləşir. Ona görə eyni hadisəni xatırlayan iki adam fərqli şeylər görür. Çünki hər kəs o xatirəni öz daxili dünyasından keçirib.

Fotoşəkil isə bu prosesi dayandırır. Şəkil çəkildikdən sonra o an artıq yaddaşın deyil, şəklin mülkiyyətinə keçir. Adam o hadisəni xatırlamaq istəyəndə şəkilə baxır. Şəkil isə yalnız bir anı, bir bucağı, bir çərçivəni göstərir. Onun içindəki hissi, o günün havasını, söhbətin tonunu göstərmir. Beləliklə, xatirə tədricən şəkillə eyniləşir. Şəklin göstərmədiyi hər şey isə unudulur.

Bu nəzəriyyəni sübut edən sadə bir müşahidə var. Uşaqlıqda çəkilmiş çox az şəkli olan adamla hər anı fotoqrafiyalanmış adamın xatirələrini müqayisə edin. Az şəkli olan adam çox zaman daha canlı, daha ətraflı, daha hissiyyatlı xatirələrə sahibdir. Çünki onun beyni o xatirəni özü saxlamışdır, şəkilə həvalə etməmişdir.

Müasir dövrdə bu problem daha kəskin şəkil alıb. Smartfonların yayılması ilə insanlar hər şeyi çəkir. Konsert, şam yeməyi, gün batımı, dostla görüş. Bəzən çəkmək üçün elə məşğul olurlar ki, yaşamağa vaxt qalmır. Konsertdə ekranın arxasından baxan adam həmin musiqini tam eşitmir. Gün batımını çəkməyə çalışan adam o anın içindəki sakitliyi duymur. Şəkil var, amma təcrübə tam yaşanmayıb.

Fotoqrafiya yalnız şəxsi xatirəyə deyil, kollektiv yaddaşa da eyni şeyi edir. Tarixi hadisələrin fotoşəkilləri o hadisələrin necə xatırlandığını müəyyən edir. Şəkil olmayan hadisələr isə yaddaşda solğun qalır. Bu, fotoqrafiyanın siyasi gücüdür. Kimin şəklinin çəkiləcəyi, hansı anın ölümsüzləşdiriləcəyi həmişə bir seçimdir. Bu seçim tarixi formalaşdırır.

Azərbaycan tarixinin mühüm dövrlərinin fotoqrafik sənədləri azdır. Bu boşluq yalnız texniki imkansızlıqdan doğmur. Çox zaman siyasi səbəblərdən, qəsdən yox etmə niyyətindən doğur. Sovet dönəminin repressiya qurbanlarının şəkilləri məhv edildi. Ailələr o insanların simasını xatırlaya bilmir. Çünki şəkil yox idi, yaddaş isə nəsillər keçdikdə sönür.

Amma fotoqrafiyanın xilasetmə gücü də inkar edilə bilməz. Bəzi anlar var ki, onları yalnız fotoşəkil yaşadır. Vəfat etmiş bir insanın son şəkli ailəsi üçün müqəddəs bir əşyaya çevrilir. O şəkil xatirəni əvəz etmir, ona dayaq olur. Bu halda fotoqrafiya yaddaşla münaqişədə deyil, əməkdaşlıq içindədir.

Fərq niyyətdə və düşüncədədir. Bir anı yaşamaq üçün şəkil çəkən adam ilə bir anı saxlamaq üçün şəkil çəkən adam arasında böyük məsafə var. Birincisi şəkli o anın içindən çəkir, ikincisi o anı şəkil üçün qurur. Birincisinin fotoqrafiyası xatirəyə xidmət edir, ikincisinin fotoqrafiyası isə xatirənin yerini alır.

Nəhayət, fotoqrafiyanın xatirəyə münasibəti birmənalı deyil. O, həm xilas edir, həm də öldürür. Hansının üstün gəlməsi isə bizim ona necə yanaşdığımızdan asılıdır. Kamera əldə olmadan keçirilən bir gün bəzən ən dərin xatirələri yaradır. Çünki o gün tamamilə yaşanıb, şəklə həvalə edilməyib. Yaddaş isə həvalə edilmədiyini daha möhkəm saxlayır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.04.2026)