Hər kəsin içində heç kimin tanımadığı bir insan yaşayır Featured

Rəqsanə Babayeva,

”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi

 

Bəzən bir insanın üzünə baxırıq və onun haqqında çox şey bildiyimizi düşünürük. Necə güldüyünü, nəyə əsəbiləşdiyini, hansı sözlərdən xoşlandığını, nələrə maraq göstərdiyini bilirik. Onun gündəlik həyatına, vərdişlərinə, münasibətlərinə bələd olduğumuzu zənn edirik. Hətta bəzən onun haqqında elə əminliklə danışırıq ki, sanki bütün daxili dünyasını gəzib görmüşük. Halbuki insanı tanımaq onun haqqında məlumat toplamaqdan daha mürəkkəb bir hadisədir. Çünki hər kəsin içində başqalarının heç vaxt görmədiyi, bəlkə də heç vaxt görməyəcəyi başqa bir insan yaşayır. O insanın öz xatirələri, gizlətdiyi qorxuları, dilə gətirə bilmədiyi arzuları, heç kimə danışmadığı peşmanlıqları və yalnız özü ilə söhbət etdiyi gecələri var.

 

Biz bir-birimizi çox vaxt görünən tərəflərimizlə tanıyırıq. Qarşımızdakı insanın gülümsəməsi onun xoşbəxt olduğunu, sakitliyi hər şeyi qəbul etdiyini, güclü görünməsi heç nədən qorxmadığını düşündürür. Ancaq insanın görünüşü onun daxili vəziyyətinin həmişə doğru tərcüməsi deyil. Bəzən ən çox gülən insanın içində uzun müddətdir heç kimə danışmadığı bir kədər yaşayır. Bəzən hamıya dayaq olan insanın özü söykənəcək bir çiyin axtarır. Bəzən hər kəsə məsləhət verən, başqalarının problemlərini səbrlə dinləyən biri öz həyatında hansı qərarı verməli olduğunu bilmir. Biz isə onların görünən davranışlarını xarakter hesab edir, görünməyən mübarizələrini nəzərə almırıq.

İnsan sosial varlıqdır. O, yaşadığı cəmiyyətin, ailənin, münasibətlərin və müxtəlif rolların içərisində özünə yer tapmağa çalışır. Hər mühitdə bir qədər fərqli görünə bilər. Ailədə başqa, işdə başqa, dostlarının yanında başqa, sevdiyi insanın qarşısında isə tamam fərqli biri ola bilər. Bu, mütləq saxtakarlıq demək deyil. İnsan şəraitə uyğunlaşır, müxtəlif münasibətlərdə fərqli tərəflərini üzə çıxarır. Ancaq zaman keçdikcə bu rollar arasında görünməyən bir məsafə yaranır. Bir gün insan özündən soruşa bilər: Bütün bu insanların tanıdığı mənəm, yoxsa onların hər birinə ayrı-ayrılıqda göstərdiyim obrazların cəmiyəm?

Bəlkə də insanın ən böyük tənhalığı ətrafında heç kimin olmaması deyil, ətrafında çox insan olduğu halda heç birinin onun daxilində baş verənləri bilməməsidir. Eyni masada oturmaq, uzun söhbətlər etmək, birlikdə gülmək, gündəlik hadisələri bölüşmək hələ bir insanın daxili dünyasına daxil olmaq demək deyil. Çünki bəzi hisslərin öz dili var və bu dil hər kəs tərəfindən başa düşülmür. Bəzən insan danışmaq üçün söz tapmır, bəzən isə danışsa belə, qarşısındakının onu anlayacağına inanmır. Belə anlarda susmaq seçiminə çevrilir. İnsan susduqca başqaları onun haqqında öz qənaətlərini formalaşdırır, o isə daxilində tamam başqa bir həyat yaşamağa davam edir.

Psixoloji baxımdan insanın özünü başqalarına təqdim etməsi ilə daxili təcrübəsi arasında fərq olması təbii haldır. Sosial psixologiyada insanın müxtəlif sosial rolları, özünü təqdim etmə davranışları və başqalarının qiymətləndirməsinə verdiyi əhəmiyyət geniş şəkildə araşdırılır. Biz hər zaman bütün hisslərimizi hər kəsə göstərmirik. Bəzən şəxsi sərhədlərimizi qorumaq, bəzən münaqişədən qaçmaq, bəzən də zəif görünməmək üçün müəyyən duyğularımızı gizlədirik. Bu, özlüyündə problem deyil. Hər insanın heç kimlə bölüşmək istəmədiyi şəxsi sahəsi ola bilər. Lakin insan özünü daim gizlətməyə məcbur hiss edirsə, zamanla daxilindəki həqiqi ehtiyaclarla xarici davranışları arasında gərginlik yaranır.

Məsələn, həmişə güclü görünməyə alışmış bir insanın kömək istəməsi nə qədər çətin ola bilər? Hamı onu mübariz, dözümlü, hər çətinliyin öhdəsindən gələn biri kimi tanıyırsa, onun bir gün yorulduğunu etiraf etməsi bəlkə də özünə belə ağır gəlir. Çünki insanlar onun zəifliyini deyil, gücünü tanıyıblar. O da zamanla bu obrazın içində yaşamağa başlayıb. Heç kim onun yorulmasına təəccüblənməsin deyə yorğunluğunu gizlədir, heç kim narahat olmasın deyə ağrısını kiçildir. Beləcə, bir vaxtlar onu qoruyan güclü insan obrazı sonradan özünü ifadə etməsinə mane olan görünməz divara çevrilir.

Bəzən də biz insanların susqunluğunu yanlış oxuyuruq. Birinin az danışmasını soyuqluq, uzaq dayanmasını laqeydlik, etiraz etməməsini razılıq hesab edirik. Halbuki insanın davranışının arxasında bizim bilmədiyimiz səbəblər dayana bilər. Bəlkə də o, vaxtilə çox danışıb, amma eşidilməyib. Bəlkə də bir zamanlar inandığı insanlara açılıb, sonra bu açıqlığın ona qarşı istifadə edildiyini görüb. Bəlkə də yaşadığı hadisələr onu ehtiyatlı olmağa öyrədib. Biz isə onun keçmişini bilmədən bu günkü davranışına hökm veririk.

İnsanları mühakimə etmək çox asandır, onları anlamaq isə diqqət, səbir və müəyyən qədər mənəvi yetkinlik tələb edir. Çünki anlamaq üçün yalnız eşitmək kifayət etmir. Bəzən deyilən sözlərin arasındakı sükutu da duymaq lazımdır. Qarşımızdakı insanın nə söylədiyindən əlavə, niyə məhz belə söylədiyini düşünmək lazımdır. Bir insanın davranışını qiymətləndirərkən onun yaşadığı şəraiti, keçdiyi yolları və bu günə qədər daşıdığı görünməz yükü də nəzərə almaq lazımdır. Bu, hər davranışa bəraət qazandırmaq deyil. Sadəcə insanı bir hərəkətindən ibarət hesab etməməkdir.

Maraqlıdır ki, bəzən özümüz də öz daxilimizdə yaşayan insanı tam tanımırıq. Özümüz haqqında müəyyən qənaətlərimiz var. Nəyə qadir olduğumuzu, nədən qorxduğumuzu, necə bir insan olduğumuzu bildiyimizi düşünürük. Ancaq həyat gözlənilməz bir hadisə ilə qarşımıza çıxanda özümüzdə heç tanımadığımız tərəflərlə qarşılaşırıq. Bəzən heç vaxt bağışlamayacağımızı düşündüyümüz birini bağışlayırıq, heç vaxt gedə bilməyəcəyimizi düşündüyümüz bir yerdən ayrılırıq, heç vaxt bacarmayacağımızı zənn etdiyimiz bir işin öhdəsindən gəlirik. Bəzən də özümüzü çox yaxşı tanıdığımızı düşündüyümüz halda bir hissin, bir sözün, bir qarşılaşmanın qarşısında nə qədər həssas olduğumuzu anlayırıq.

Deməli, insan sabit və dəyişməz bir obraz deyil. O, yaşadıqları ilə dəyişir, düşündükləri ilə yenilənir, bəzən də itirdikləri ilə başqa birinə çevrilir. Həyatımızın müxtəlif dövrlərində özümüzün fərqli versiyaları ilə qarşılaşırıq. Uşaqlığımızdakı bizlə bugünkü biz arasında böyük məsafə ola bilər. Bir zamanlar dünyanın ən böyük problemi hesab etdiyimiz hadisələr bu gün əhəmiyyətsiz görünə bilər. Bir vaxtlar vazkeçilməz saydığımız insanlar, arzular və düşüncələr həyatımızın başqa bir mərhələsində öz mənasını itirə bilər. Ancaq bütün bu dəyişikliklərin içərisində bizi birləşdirən görünməz bir yaddaş yaşayır. Biz həm əvvəlki insanıq, həm də artıq əvvəlki insan deyilik.

İnsan yaddaşı da onun daxili dünyasının ən sirli məkanlarından biridir. Bəzən illər əvvəl eşitdiyimiz bir cümlə qəfil yadımıza düşür. Heç bir əhəmiyyət vermədiyimizi düşündüyümüz bir baxış, bir ayrılıq, bir küçə, bir qoxu bizi keçmişə qaytarır. Bəzən uzun müddətdir xatırlamadığımız bir insanın adı eşidiləndə daxilimizdə izah edə bilmədiyimiz bir hiss oyanır. Çünki yaşadığımız hər şey yaddaşımızda eyni şəkildə qalmır. Bəzi xatirələr aydınlığını itirsə də, onların yaratdığı duyğular uzun müddət bizimlə yaşaya bilir. Başqaları üçün çoxdan bitmiş bir hadisə bizim daxilimizdə hələ də davam edə bilər.

Bu səbəbdən insanın daxili dünyası haqqında hökm vermək bəzən haqsızlıqdır. Biz onun hansı xatirədən qaçdığını, hansı sözü hələ də unutmadığını, hansı arzunu gizlicə yaşatdığını bilmirik. Bir insanın bu günkü sakitliyi bəlkə də keçmişdə yaşadığı böyük bir fırtınanın nəticəsidir. Başqa birinin həddindən artıq həssaslığı bəlkə də uzun müddət anlaşılmamasından doğub. Bir başqasının insanlara tez bağlanması onun zəifliyi deyil, bəlkə də həyatında yetərincə güvən hissi tapa bilməməsinin nəticəsidir. Əlbəttə, bütün davranışları keçmişlə izah etmək olmaz. Ancaq keçmişin insanın bugünkü münasibətlərinə təsirini də görməzlikdən gəlmək doğru deyil.

Bəzən bir insanı tanımaq üçün onun nə qədər danışdığını deyil, nələri danışa bilmədiyini anlamaq lazımdır. Hansı mövzuda gözlərinin dəyişdiyini, hansı ad çəkiləndə səsinin alçaldığını, hansı sualdan yayınmağa çalışdığını hiss etmək lazımdır. İnsan özünü hər zaman sözlə ifadə etmir. Bəzən bir baxış, yarımçıq qalmış cümlə, səbəbsiz görünən narahatlıq uzun bir hekayədən xəbər verə bilər. Ancaq bunun üçün qarşımızdakı insanı həqiqətən görmək istəməliyik. Çünki çox vaxt biz insanı anlamaq üçün deyil, özümüzdə onun haqqında formalaşmış fikri təsdiqləmək üçün dinləyirik.

Münasibətlərdə ən çox rast gəlinən anlaşılmazlıqlardan biri də budur: insanlar bir-birindən özlərini anlamalarını gözləyirlər, amma bəzən özlərini ifadə etmək üçün kifayət qədər cəsarət göstərmirlər. Qarşı tərəfin hər şeyi özü hiss etməsini, söylənməyən sözləri anlamasını, gizlədilən ehtiyacları görməsini istəyirlər. Halbuki heç kim başqa bir insanın düşüncələrini oxuya bilməz. Yaxınlıq yalnız hiss etməkdən deyil, danışmaqdan, dinləməkdən və qarşılıqlı etibardan yaranır. İnsan daxilindəki dünyaya qapı açmadıqca başqasının onu bütövlükdə tanımasını gözləmək də çətindir.

Amma hər qapını hər kəsə açmaq da lazım deyil. İnsan özünü tanıtmaqla bütün şəxsi sərhədlərini aradan qaldırmamalıdır. Hər kəsin həyatında yalnız özünə aid olan bir otaq qalmalıdır. Bəzi xatirələr danışılmadan da insanın bir parçası ola bilər. Bəzi hisslər yalnız öz daxilində yaşanmaq istəyər. Əsas məsələ gizlətmək məcburiyyətində qalmaqla şəxsi həyatını qorumaq arasındakı fərqi anlamaqdır. Birincisi insanı sıxa, ikincisi isə ona azadlıq verə bilər.

Bəlkə də insanın ən çox ehtiyac duyduğu şey onu dəyişdirməyə çalışmadan dinləyən birinin varlığıdır. Elə bir insan ki, danışarkən sözlərini seçmək, özünü müdafiə etmək, hər hissinə izah tapmaq məcburiyyətində qalmayasan. Elə bir münasibət ki, orada insan yalnız uğurlu, güclü, ağıllı və xoşbəxt tərəfləri ilə deyil, tərəddüdləri, səhvləri, qorxuları və zəiflikləri ilə də qəbul olunduğunu hiss etsin. Çünki həqiqi yaxınlıq insanın yalnız gözəl tərəflərini sevmək deyil, onun bütöv bir insan olduğunu qəbul etməkdir.

Bəzən bir insanın həyatında belə bir qarşılaşma olur. Heç gözləmədiyi bir anda kimsə onun çoxdan gizlətdiyi bir hissi anlayır. Bəlkə də bu, böyük bir söhbət olmur. Sadəcə bir cümlə, diqqətlə verilmiş bir sual, vaxtında göstərilmiş bir anlayış olur. İnsan ilk dəfə özünü izah etmədən də anlaşılmış hiss edir. Belə anlar bizə göstərir ki, insanın daxili dünyasına daxil olmaq üçün həmişə böyük sözlərə ehtiyac yoxdur. Bəzən diqqətlə baxmaq, tələsmədən dinləmək və hökm vermədən yanında olmaq kifayətdir.

Lakin bütün insanlar bizi anlaya bilməz. Bu, həyatın qəbul etməli olduğumuz həqiqətlərindən biridir. Bəzən nə qədər səmimi danışsaq da, qarşımızdakı insan bizi öz düşüncələrinin, təcrübələrinin və qənaətlərinin içərisindən qiymətləndirəcək. Bizim hiss etdiyimizi onun da eyni şəkildə hiss etməsini gözləmək doğru deyil. Hər kəsin dünyanı qavrama tərzi, emosional imkanları və münasibət qurmaq bacarığı fərqlidir. Anlaşılmamaq hər zaman bizim özümüzü düzgün ifadə edə bilməməyimizdən irəli gəlmir. Bəzən sadəcə iki insanın daxili dünyaları bir-birinə toxunacaq qədər yaxınlaşmır.

Bu həqiqəti qəbul etmək insana qəribə bir rahatlıq verir. Artıq hər kəsə özünü izah etməyə, hər yanlış anlaşılmanı düzəltməyə, hər kəsin gözündə doğru görünməyə ehtiyac duymur. İnsan anlayır ki, onu tanımayanların fikri onun kimliyini müəyyənləşdirmir. Başqalarının onun haqqında düşündükləri ilə onun həqiqətdə kim olduğu arasında fərq ola bilər. Və bu fərqə görə daim mübarizə aparmaq məcburiyyətində deyil.

Bəlkə də biz insanların həyatına bir az daha diqqətlə baxmağı öyrənməliyik. Birinin gülüşünü görərkən onun həmişə xoşbəxt olduğunu düşünməməli, susan insanı dərhal soyuqluqda günahlandırmamalı, güclü görünənin də yorula biləcəyini unutmamalıyıq. İnsanlara hazır qəliblərdən baxmaq əvəzinə onların hekayələrini eşitməyə çalışmalıyıq. Çünki hər kəsin bizə danışmadığı bir tərəfi, göstərmədiyi bir üzü, özündən başqa heç kimin bilmədiyi bir dünyası var.

Ən əsası isə özümüzə qarşı da bu diqqəti göstərməliyik. Özümüzü yalnız uğurlarımızla, səhvlərimizlə, başqalarının haqqımızda verdiyi qiymətlərlə müəyyənləşdirməməliyik. Daxilimizdəki insanla tanış olmaq üçün zaman ayırmalıyıq. Nədən qorxduğumuzu, nəyi həqiqətən istədiyimizi, hansı münasibətlərin bizə yaxşı gəldiyini, hansı düşüncələrin artıq bizə aid olmadığını soruşmalıyıq. Bəlkə də illərdir başqalarına göstərdiyimiz insanla özümüzün tanımaq istədiyimiz insan arasında böyük məsafə var. Bu məsafəni azaltmaq üçün əvvəlcə özümüzü dinləməliyik.

Çünki insanın daxili dünyası başqalarının onu necə gördüyündən daha genişdir. Biz bəzən bir insanı bir neçə cümlə ilə mühakimə edir, bir davranışla xarakterizə edir, bir səhvlə yadda saxlayırıq. Halbuki heç kim bir səhvdən, bir uğurdan, bir münasibətdən, bir gündən ibarət deyil. Hər kəsin içində keçmişindən gələn, bu günündə yaşayan və gələcəyinə doğru uzanan bir insan var. O insan bəzən qorxur, bəzən ümid edir, bəzən özünə inanır, bəzən də bütün inamını itirir. Hərdən başqalarının görmədiyi bir dünyada xoşbəxt olur, hərdən isə heç kimin bilmədiyi bir kədərin içərisində yaşayır.

Bəlkə də insanları tanımaq heç vaxt tamamlana bilən bir proses deyil. Çünki biz dəyişdikcə daxili dünyamız da dəyişir. Bu gün özümüz haqqında bildiklərimiz sabah başqa bir hadisənin işığında yenidən mənalanır. Bir insanı sevmək də, dost olmaq da, onunla eyni həyatı bölüşmək də onu birdəfəlik tanımaq demək deyil. Hər gün yenidən tanımağa, yenidən dinləməyə, yenidən anlamağa ehtiyac var. Yaxınlıq bəlkə də məhz budur: qarşındakı insan haqqında hər şeyi bildiyini düşünməmək və onun daxilində hələ kəşf etmədiyin bir dünyanın olduğunu qəbul etmək.

Sonda insan özünə belə bir sual verməlidir: Məni tanıdıqlarını düşünən insanlar həqiqətən məni tanıyırlarmı? Bəs mən onların hansını həqiqətən tanıyıram? Bəlkə də illərdir eyni insanlarla eyni söhbətləri edir, amma onların daxilində baş verənlərdən xəbərsiz yaşayırıq. Bəlkə də ən yaxın bildiyimiz insanın belə heç vaxt danışmadığı bir hekayəsi var. Və bəlkə də bizə ən yaxın olan insanı belə yenidən kəşf etməyə ehtiyac duyuruq.

Hər kəsin içində heç kimin tanımadığı bir insan yaşayır. Bəzən o insanı dünya heç vaxt görmür. Bəzən insan özü belə onun varlığını unutmağa çalışır. Amma o, oradadır; gecənin sakitliyində, heç kimə göndərilməyən mesajlarda, yarımçıq qalan arzuların içində, gözlərdə gizlənən bir kədərdə, səbəbini heç kimin bilmədiyi bir təbəssümdə... Bəlkə də insanı insan edən məhz bu görünməyən dünyadır. Biz bir-birimizi tanıdığımızı düşünürük, amma əslində hər gün yalnız bir-birimizin bizə göstərdiyi qədərini görürük.

Və bəlkə də ən böyük insani münasibət birinin həyatına daxil olmaq deyil, onun heç kimə göstərmədiyi dünyaya hörmətlə yanaşa bilməkdir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.11.2026)

Sayt Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən 2024-cü ildə “Qeyri-hökumət təşkilatları üçün qrant müsabiqəsi” çərçivəsində Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun həyata keçirdiyi “Yeniyetmə və gənclərdə mütaliə mədəniyyətinin formalaşdırılması” layihəsinin tərəfdaşı olaraq yenilənmiş, yeni bölmələr əlavə ediımiş, layihənin təbliği üzrə funksional fəaliyyət aparılmışdır.