İmran Verdiyev,
Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi.
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi
Uşaqlığın elə qəribə, elə maraqlı adətləri var ki, illər keçsə də, yaddaşımızın bir küncündə yaşayır. Bəzən bir söz, bir hərəkət, yaxud adi bir əşya bizi illərin o üzündə qalan uşaqlıq dünyamıza qaytarır. Bu gün, bəlkə də, çoxlarına qəribə görünən, amma bir vaxtlar bizim üçün böyük məna daşıyan belə davranışlardan biri də “Əlim dəmirdə!” ifadəsi idi.
Yaxşı xatırlayıram: uşaq vaxtı kimsə bizə söyüş söyəndə, qarğış edəndə, yaxud xoşagəlməz söz deyəndə dərhal əlimizi yaxınlıqdakı dəmir əşyaya qoyar və ucadan: “Əlim dəmirdə!” – deyərdik. Bununla guya deyilən pis sözün bizə çatmasının, təsir etməsinin qarşısını alırdıq. Dəmirə toxunmaq sanki görünməz bir sipər yaradır, bizi başqasının mənfi sözündən qoruyurdu.
O zaman bu davranışın mahiyyəti barədə düşünmürdük. Bizim üçün əsas məsələ vaxtında dəmirə toxunmaq idi. İndi isə illər sonra həmin uşaqlıq xatirəsinə qayıdanda istər-istəməz sual yaranır: niyə dəmir? Niyə ağac, daş, torpaq deyil, məhz dəmir?
Bu sual bizi xalqımızın qədim inanclarına, mifoloji təfəkkürünə və etnoqrafik yaddaşına aparır.
Dəmir bəşər tarixində yalnız əmək aləti və məişət vasitəsi olmayıb. O, bir çox qədim xalqların dünyagörüşündə xüsusi məna daşıyıb. Möhkəmliyi, davamlılığı, odla bağlı hazırlanma prosesi və insan həyatındakı əhəmiyyəti dəmiri adi metaldan daha yüksək simvolik məqama qaldırıb.
Qədim türk xalqlarının mifoloji təsəvvürlərində dəmirçilik və dəmirçi obrazı xüsusi yer tutur. Türk xalqlarının etnoqrafik və mifoloji irsində dəmir bəzən gücün, qüdrətin, qorunmanın və yenilənmənin rəmzi kimi çıxış edir.
Türk mifoloji düşüncəsində dəmirin müqəddəsliyi ilə bağlı təsəvvürlər, xüsusilə dəmirçilik ənənələri və Ergenekon rəvayəti diqqəti cəlb edir. Ergenekon dastanında dəmir dağın əridilməsi türklərin yeni həyata çıxışının, azadlığa qovuşmasının rəmzi kimi təqdim olunur. Bu baxımdan dəmir yalnız maddi möhkəmlik deyil, həm də mənəvi gücün simvoluna çevrilmişdir.
Əlbəttə, “Əlim dəmirdə!” ifadəsinin birbaşa Ergenekon rəvayətindən yarandığını söyləmək üçün tarixi və folklor sübutları yoxdur. Lakin bu davranışı dəmirin qoruyucu gücünə dair daha geniş xalq inancları kontekstində nəzərdən keçirmək mümkündür.
Xalq inanclarında sözün də xüsusi gücü olduğuna inanılıb. Xüsusilə qarğış, bəddua, söyüş və mənfi ifadələr bəzən insanın taleyinə təsir edə biləcək mənəvi qüvvə kimi qəbul edilib.
Belə təsəvvürlərdə insan özünü görünməz təhlükələrdən qorumaq üçün müəyyən sözlərdən, hərəkətlərdən və əşyalardan istifadə edib. Dəmirə toxunmaq da bu qorunma davranışlarından biri kimi izah oluna bilər.
Burada maraqlı cəhət odur ki, dəmir fiziki baxımdan möhkəm və davamlı materialdır. Xalq təfəkkürü isə çox vaxt maddi xüsusiyyətləri mənəvi aləmə köçürür. Möhkəm olanın qoruyacağına, sınmayanın mənfi təsiri dəf edəcəyinə inam yaranır.
Beləliklə, dəmirə toxunmaqla insan sanki özünü möhkəmliyin və müdafiənin simvoluna bağlayırdı. Dəmir – qədim türk dünyagörüşündə qoruyucu qüvvə sayılırdı. Yəni dəmir pis sözə qarşı sipər olub.
“Əlim dəmirdə!” ifadəsi də bu mənada həm bir qorunma formulu, həm də uşaqlar arasında qəbul olunmuş kiçik folklor davranışı təsiri bağışlayır.
“Əlim dəmirdə!” ifadəsini həm də uşaq folklorunun unudulan bir nümunəsi hesab etmək olar. Uşaqlıqda yaşadığımız bu cür davranışlar xalqın qeyri-maddi mədəni irsinin az öyrənilmiş sahələrindəndir. Onlar nə yazılı qanunlarda, nə də rəsmi mərasimlərdə əks olunur. Nəsildən-nəslə şifahi şəkildə ötürülür, gündəlik həyatın içində yaşayır və zamanla unudulur.
Uşaq folkloru yalnız saymacalardan, tapmacalardan, oyunlardan və nağıllardan ibarət deyil. Buraya uşaqların öz aralarında yaratdıqları ifadələr, inanclar, qadağalar, qorunma üsulları və müxtəlif davranış formulları da daxildir.
“Əlim dəmirdə!” ifadəsi də belə nümunələrdən biri kimi araşdırılmağa layiqdir. Bu ifadənin diqqətçəkən tərəfi onun müəyyən bir hərəkətlə müşayiət olunmasıdır. Uşaq sadəcə söz demir, eyni zamanda əli ilə dəmirə toxunur. Deməli, burada söz və hərəkət bir-birini tamamlayır. Etnoqrafiyada belə davranışları magik qorunma hərəkətləri və ya inancla bağlı ritual davranışlar kontekstində araşdırmaq mümkündür.
Ənənəvi məişətində dəmir əşyalar gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsi olub. Dəmirçi sənəti, məişət alətləri, qapı cəftələri, mismarlar, nal və digər metal əşyalar həyatda geniş istifadə edilib. Belə bir mühitdə dəmir uşaqların da gündəlik təcrübəsində daim rastlaşdığı əşyalardan biri idi. Onun möhkəmliyi və davamlılığı haqqında təsəvvürlərin xalq inanclarında müəyyən yer tutması təbiidir.
Bəlkə də, bizim uşaqlıqda adi bir oyun kimi qəbul etdiyimiz bu ifadə daha geniş coğrafiyada yaşayan insanların ortaq yaddaşında qorunub saxlanılıb. Düzdür, “Əlim dəmirdə!” deyən uşaqların sayı azalıb, bu ifadəni heç eşitməyən yeni nəsil də yetişib. Halbuki belə kiçik folklor nümunələri xalqın düşüncə tərzini, dünyanı necə qavradığını, qorxu və təhlükələrə qarşı hansı simvolik vasitələrdən istifadə etdiyini öyrənmək baxımından qiymətlidir.
Biz uşaqlıqda dəmirə toxunmaqla söyüşün bizə çatmayacağına inanırdıq. Bu, əlbəttə, elmi baxımdan təsdiqlənmiş qorunma üsulu deyildi. Amma həmin inancın özündə maraqlı bir psixoloji və mədəni məna vardı: insan pis sözdən, qarğışdan, mənfi münasibətdən qorunmaq istəyirdi.
Bu davranışın ən gözəl tərəfi də elə bundadır. Uşaq dünyası özünü qorumaq üçün sadə, lakin mənalı bir vasitə tapmışdı: dəmirə toxunmaq və “Əlim dəmirdə!” demək.
İllər ötür, uşaqlıq xatirələri solğunlaşır, köhnə oyunlar unudulur. Amma bəzi ifadələr yaddaşımızda yaşayaraq bizi keçmişə bağlayan mənəvi körpüyə çevrilir. “Əlim dəmirdə!” də belə ifadələrdəndir.
Bu gün həmin sözləri yenidən xatırlamağımızın səbəbi yalnız uşaqlığa nostalji deyil. Bu, həm də xalqın qədim inanclarının, məişət ənənələrinin və görünməyən mədəni yaddaşının izlərini qorumaq istəyidir.
Axı xalqın tarixi yalnız xanların, sərkərdələrin, müharibələrin və dövlətlərin tarixindən ibarət deyil. Onun tarixi həm də bir uşağın söyüş eşidəndə qaçıb dəmirə toxunmasında, bir kəlmə ilə özünü qoruduğuna inanmasında yaşayır.
Bəzən böyük bir xalqın qədim dünyagörüşünün izlərini tapmaq üçün arxivlərə deyil, uşaqlığımızın yaddaşına qayıtmaq da kifayət edir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(18.11.2026)


