İmran Verdiyev,
Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi.
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi
İnsan ömrü boyu öz taleyini anlamağa, başına gələnlərin səbəbini müəyyənləşdirməyə çalışır. Uğursuzluqla qarşılaşanda qədəri, bəxti, fələyi günahlandırır, uğur qazandıqda isə bunu öz ağlına, bacarığına və zəhmətinə bağlayır. Halbuki həyatın həqiqəti bu qədər sadə deyil. Bəlkə də, insanın ən böyük yanılğısı öz həyatında baş verənlərin məsuliyyətini həmişə kənarda axtarmasıdır.
Biz hər dəfə qədəri, fələyi suçladıq, amma heç vaxt öz seçimlərimizi, qərarsızlığımızı, susqunluğumuzu və bəzən də cəsarətsizliyimizi sorğulamadıq. İstədiyimizə nail olmayanda bəxtimizin gətirmədiyini söylədik, qarşımıza çıxan fürsətləri dəyərləndirməyəndə isə bunu taleyin hökmü hesab etdik. Bəzən bir addım atmağa cəsarət etmədik, sonra illərlə o addımın atılmamasını qədərin yazısı kimi qəbul etdik.
Bəli, insan həyatında elə hadisələr də var ki, onların baş verməsi birbaşa bizim iradəmizdən asılı deyil. Dünyaya harada gələcəyimizi, hansı ailədə böyüyəcəyimizi, hansı dövrün ictimai-siyasi və iqtisadi şəraitində yaşayacağımızı özümüz seçmirik. Xəstəliklər, təbii fəlakətlər, gözlənilməz itkilər də insan iradəsindən kənarda baş verə bilər. Bunları insanın öz səhvi kimi qiymətləndirmək ədalətli olmazdı.
Lakin həyatımızın böyük bir hissəsi də seçimlərimizdən, davranışlarımızdan, münasibətlərimizdən və verdiyimiz qərarlardan formalaşır. Məhz burada insanın məsuliyyəti başlayır. Hər şeyi qədərin üzərinə atmaq bəzən özümüzü hesabat verməkdən azad etmək üçün tapdığımız rahat bir bəhanəyə çevrilir.
Nədir qədər: hökm, yoxsa ehtimal? Qədər haqqında düşüncələr bəşəriyyətin ən qədim fəlsəfi mübahisələrindən biridir. İnsan əsrlər boyu öz həyatının əvvəlcədən müəyyənləşdirilib-müəyyənləşdirilmədiyini anlamağa çalışıb. Bir tərəfdən, insanın iradəsindən asılı olmayan hadisələr mövcuddur. Digər tərəfdən, insanın seçim etmək, düşünmək, dəyişmək və öz davranışlarına istiqamət vermək imkanı var. Bu iki həqiqəti bir-birinə qarşı qoymaq düzgün olmazdı.
Qədərə inanmaq insanın iradəsini, ağlını və məsuliyyətini inkar etmək demək deyil. Əksinə, insanın qarşısında duran imkanlardan necə istifadə etməsi onun həyat fəlsəfəsinin mühüm hissəsidir. Məsələn, qarşımıza bir fürsət çıxır. Biz onu görürük, lakin tərəddüd edirik, qorxuruq, addım atmırıq. İllər sonra həmin fürsəti xatırlayıb deyirik: “Qismətimdə, qədərimdə yox imiş”. Halbuki, bəlkə də, məsələ qədərdə deyil, vaxtında verilə bilməyən qərardadır.
Bəzən də əksinə, bütün səylərimizə baxmayaraq istədiyimiz nəticəni əldə edə bilmirik. Belə məqamlarda özümüzü günahlandırmaq əvəzinə həyatın bizdən asılı olmayan tərəflərini qəbul etməyi bacarmalıyıq.
Deməli, müdriklik nə hər şeyi öz üzərinə götürməkdədir, nə də bütün məsuliyyəti taleyin boynuna qoymaqdadır. Müdriklik insanın öz payını və həyatın öz payını ayırd edə bilməsidir.
Susqunluğumuzun da burda bir məsuliyyəti var. Bəzən insanın həyatında baş verən ən böyük itkilər onun etdiyi səhvlərdən deyil, etmədiyi hərəkətlərdən qaynaqlanır. Vaxtında söylənməyən bir söz, verilməyən bir qərar, müdafiə olunmayan bir haqq, qarşısı alınmayan bir haqsızlıq sonradan ağır peşmanlığa çevrilə bilər.
Biz çox vaxt susmağımızı müdriklik, geri çəkilməyimizi təmkin, qorxumuzu isə ehtiyatlılıq adlandırırıq. Ancaq hər susqunluq müdriklik deyil. Bəzən susmaq haqsızlığa şərait yaratmaq, bəzən geri çəkilmək öz haqqından imtina etmək, bəzən də qorxuya təslim olmaqdır.
Sonra da baş verənləri fələyin adına yazırıq. Halbuki insan özünə bir sual verməlidir: Mən nə edə bilərdim və etmədim? Hansı məqamda başqa cür davrana bilərdim? Hansı fürsəti öz əlimlə əldən verdim? Bu suallar insanı keçmişin əsiri etmək üçün deyil, gələcəyin daha məsuliyyətli qurucusuna çevirmək üçündür.
Başqalarını suçlamaq daha asandır. İnsan təbiətində özünü haqlı çıxarmaq meyli var. Çünki səhvini etiraf etmək, özünə kənardan baxmaq, davranışlarını təhlil etmək hər zaman asan olmur.
Bəzən uğursuzluğumuzun səbəbini cəmiyyətdə, bəzən yaxınlarımızda, bəzən dövrdə, bəzən də bəxtimizdə axtarırıq. Əlbəttə, insanın həyatına sosial mühitin, iqtisadi vəziyyətin, ədalətsizliyin və başqalarının davranışlarının təsiri danılmazdır. Hər kəs eyni imkanlara malik deyil. Hər kəs eyni başlanğıc nöqtəsindən həyata başlamır. Ancaq bütün bunlarla yanaşı, insanın öz daxilinə dönüb baxması da vacibdir.
Bəlkə, bəzi münasibətlərin pozulmasında bizim də səhvimiz olub? Vaxtında dinləmədiyimiz, anlamadığımız, dəyər vermədiyimiz insanlar olub? Bəlkə də qürurumuzu ağıldan üstün tutmuş, haqlı olmaq naminə sevdiklərimizi incitmişik? İnsan bəzən başqalarının səhvlərini illərlə yadda saxlayır, öz səhvlərini isə unutmağa çalışır. Halbuki ədalət yalnız başqalarına qarşı tələb etdiyimiz ölçü deyil, özümüzə münasibətdə də tətbiq etməli olduğumuz mənəvi prinsipdir.
Zaman keçir, amma peşmanlıq qalır. Ömrün müəyyən mərhələsində insan geriyə baxıb yaşadıqlarını yenidən qiymətləndirməyə başlayır. Bir zamanlar çox böyük hesab etdiyi problemlərin əslində nə qədər kiçik olduğunu anlayır. Əhəmiyyət vermədiyi hadisələrin isə həyatında dərin izlər buraxdığını görür.
Gənclikdə zamanın sonsuz olduğunu düşünürük. Elə bilirik ki, qarşıda həmişə yeni imkanlar, yeni başlanğıclar, yeni görüşlər olacaq. Sonra illər keçir və anlayırıq ki, hər fürsət təkrar olunmur, hər insan yenidən qarşımıza çıxmır, hər sözün öz vaxtı var.
Bəzən bir insanın qədrini onu itirdikdən sonra bilirik. Bəzən söyləməli olduğumuz sözləri susaraq içimizdə saxlayırıq. Bəzən də illərlə bir addım atmaq üçün uyğun zamanı gözləyirik, amma zamanın özü gözləmədən ötüb keçir.
Sonra deyirik: “Belə yazılıbmış”. Bəlkə də, bəzi hadisələr həqiqətən bizim dəyişdirə bilməyəcəyimiz qədər həyatın hökmündədir. Ancaq bütün peşmanlıqları qədərin hesabına yazmaq keçmişdən dərs almaq imkanımızı əlimizdən alır. Çünki peşmanlıq yalnız keçmişə baxmaq deyil, həm də gələcək üçün nəticə çıxarmaq imkanıdır.
Ən böyük müdriklik özünlə üzləşməkdir. İnsan özünü tanımağa başladığı gün başqalarını daha yaxşı anlamağa başlayır. Öz səhvlərini qəbul etdikcə başqalarının səhvlərinə daha ədalətli yanaşır. Hər uğursuzluqda bəxtini, hər çətinlikdə fələyi suçlamaqdan vaz keçdikcə həyatın həqiqi mənasını daha dərindən dərk edir.
Özünlə üzləşmək özünü ittiham etmək deyil. Bu, insanın öz həyatına sahib çıxmasıdır. Hər şeyə görə özünü günahlandırmaq nə qədər yanlışsa, heç bir hadisədə öz məsuliyyətini görməmək də bir o qədər yanlışdır. İnsan bəzən dəyişə bilmədiyi hadisələrlə barışmalı, dəyişə biləcəyi vəziyyətlərə isə müdaxilə etməlidir. Onun gücü də məhz bu fərqi dərk etməsindədir. Bəlkə də, həyatın ən böyük dərsi budur: keçmişi dəyişə bilmərik, amma keçmişdən çıxardığımız nəticələrlə gələcəyimizi dəyişə bilərik.
Biz hər dəfə qədəri, fələyi suçladıq, amma bəzən özümüzə verməli olduğumuz suallardan qaçdıq. Niyə vaxtında danışmadıq? Niyə haqqımızı müdafiə etmədik? Niyə bir insanın qədrini sağlığında bilmədik? Niyə düşünmədən qərar verdik, düşünməli olduğumuz məqamda isə susduq?
Bəlkə də, bu sualların hamısının cavabı bizdə deyil. Həyatın elə tərəfləri var ki, insan onları yalnız qəbul edə bilər. Ancaq insanın öz seçimlərinə, münasibətlərinə və davranışlarına görə məsuliyyət daşıdığını da unutmamalıyıq. Qədərə inanmaq insanı məsuliyyətdən uzaqlaşdırmamalı, əksinə, onu daha səbirli, daha təmkinli və daha düşüncəli etməlidir.
Fələkdən gileylənmək asandır, öz səhvini etiraf etmək çətin. Bəxtdən şikayətlənmək asandır, dəyişmək üçün addım atmaq çətin. Keçmişi günahlandırmaq asandır, gələcəyin məsuliyyətini üzərinə götürmək çətin.
Amma həyat məhz bu çətinliklərin içərisində mənalanır. Biz fələyin yazdığı taleyi deyil, öz seçimlərimizlə formalaşdırdığımız həyatı yaşayırıq. Fələyin hökmünə çatmadığımız yerdə dayanırıq, amma öz iradəmizin çata biləcəyi yerdə dayanmağa haqqımız yoxdur.
Nəhayət, insan ömrünün sonunda özünə yalnız “Mənim başıma nələr gəldi?” sualını deyil, “Mən bu ömrə nə verdim, nəyi dəyişə bildim, nəyə laqeyd qaldım?” sualını da verməlidir. Çünki ömür yalnız başımıza gələn hadisələrin cəmi deyil, həm də həmin hadisələr qarşısında göstərdiyimiz münasibətin tarixidir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(16.11.2026)


