İnsan niyə öz həqiqətindən qorxur? Featured

Rəqsanə Babayeva,

”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi

 

İnsanın özündən gizlətdiyi həqiqətlər var. Elə həqiqətlər ki, onları başqasına söyləməkdən əvvəl öz daxilində etiraf etməyə cəsarət etmir. Çünki insan bəzən başqalarının onu necə tanımasından deyil, özünün kim olduğunu kəşf etməkdən qorxur. Özünə verdiyi sualların cavablarını eşitmək istəmir. Bəlkə də ona görə ki, bəzi cavablar həyatında qurduğu bütün mənəvi nizamı bir anda dəyişə bilər.

 

Biz özümüz haqqında müəyyən təsəvvürlər yaradırıq. Kim olduğumuzu, nə istədiyimizi, nəyə dözə biləcəyimizi, nələri əsla qəbul etməyəcəyimizi düşünürük. Zaman keçdikcə bu təsəvvürlər şəxsiyyətimizin bir hissəsinə çevrilir. Lakin həyat həmişə özümüz haqqında düşündüklərimizi təsdiqləmir. Bəzən elə bir vəziyyətlə qarşılaşırıq ki, illərdir müdafiə etdiyimiz fikirlərin arxasında əslində qorxularımızın dayandığını anlayırıq. Bəzən sədaqət adlandırdığımız şeyin tərk edilmək qorxusu, səbir hesab etdiyimizin acizlik, susqunluq kimi təqdim etdiyimizin isə öz həqiqətimizdən qaçmaq olduğunu görürük.

Bəs insan niyə bunu etiraf etmək istəmir?

Çünki həqiqət yalnız nəyisə öyrənmək deyil, həm də məsuliyyət daşımaqdır. Bir şeyi dərk etdikdən sonra əvvəlki kimi yaşamaq çətinləşir. Artıq bilmirmiş kimi davrana bilmirsən. Sevmədiyin bir həyatın içində olduğunu anlayırsansa, dəyişmək ehtimalı ilə üzləşməlisən. Bir münasibətdə özünü itirdiyini görürsənsə, qalmaqla getmək arasında seçim etməlisən. Ən çətini isə odur ki, bəzən insanın dəyişməyə gücü çatır, amma dəyişdikdən sonra nə ilə qarşılaşacağını bilmir.

Naməlumluq insanın ən qədim qorxularından biridir. Hətta bədbəxtliyə belə alışa bilirik. Çünki tanıdığımız ağrı, tanımadığımız xoşbəxtlikdən daha təhlükəsiz görünür. İnsan bəzən onu incidən vəziyyətdə qalır, çünki oradan çıxandan sonra kim olacağını təsəvvür edə bilmir. Beləcə, öz həqiqətini susdurur və bu susqunluğa uyğun bir həyat qurur.

Əslində, insanın özünə söylədiyi ən böyük yalanlar çox vaxt başqalarını aldatmaq üçün deyil, özünü qorumaq üçündür. “Mənə fərqi yoxdur”, “belə də yaxşıdır”, “artıq öyrəşmişəm”, “başqa cür mümkün deyil” deyirik. Halbuki bəzi şeylər bizə fərq edir, bəzi vəziyyətlərdə xoşbəxt deyilik, bəzi insanlardan ayrılmaq istəmirik, bəzi arzularımızdan isə yalnız qorxduğumuz üçün imtina etmişik.

Bəlkə də insanın daxilində iki ayrı səs yaşayır. Biri həqiqəti söyləyir, digəri isə həmin həqiqətlə yaşamağın çətinliyini xatırladır. Birincisi azad olmaq istəyir, ikincisi təhlükəsiz qalmağı seçir. Birincisi “get” deyir, ikincisi “bir az da döz” pıçıldayır. Birincisi “sən bunu istəmirsən” deyir, ikincisi “indi hər şeyi dəyişmək olmaz” cavabını verir. Və biz çox vaxt ikinci səsə inanırıq. Çünki o, bizi rahat buraxır, heç bir qərar tələb etmir.

Lakin insanın daxilində basdırdığı həqiqətlər yox olmur. Onlar bəzən səbəbsiz narahatlıq, bəzən heç nə ilə dolmayan boşluq, bəzən də izah edə bilmədiyimiz qəzəb kimi üzə çıxır. İnsan hər şeyə sahib olduğu halda nəyinsə çatışmadığını hiss edə bilər. Çünki maddi və sosial təminat insanın daxili razılığı ilə eyni şey deyil. Həyatımızın zahiri qaydasında ola bilər, amma daxilimizdə illərdir cavab gözləyən bir sual qala bilər: “Mən həqiqətən belə yaşamaq istəyirdimmi?”

Bəlkə də ən ağrılı məqam insanın özünü tanıdığını zənn etdiyi halda, əslində başqalarının ondan gözlədiyi şəxsə çevrildiyini anlamasıdır. Yaxşı övlad, anlayışlı dost, səbirli insan, məsuliyyətli əməkdaş olmaq naminə öz istəklərini daim sonraya saxlayır. Bir müddət sonra isə öz istəyinin nə olduğunu belə xatırlamır. Çünki başqalarının ehtiyaclarını anlamaqla öz ehtiyaclarını unutmaq arasında çox incə bir sərhəd var.

Öz həqiqətini qəbul etmək hər zaman hər şeyi dağıtmaq, münasibətləri bitirmək, insanlardan uzaqlaşmaq demək deyil. Bəzən bu, sadəcə özünə qarşı dürüst olmağa başlamaqdır. Sevmədiyini sevir kimi göstərməmək, yorulduğunu etiraf etmək, bilmədiyini qəbul etmək, yanıldığını söyləmək, ən əsası isə öz duyğularını kiçiltməməkdir. İnsan öz daxilində baş verənlərə ad verməyi bacarmadıqca, onların təsiri altında yaşamağa davam edir.

Mənə elə gəlir ki, insanın ən böyük cəsarəti başqalarına qarşı sərt dayanmaq deyil, öz daxilindəki həqiqətin qarşısında qaçmadan dayana bilməkdir. Çünki başqalarına söylədiyimiz sözləri dəyişmək mümkündür, amma özümüzə etiraf etdiyimiz həqiqət artıq yaddaşımızdan silinmir.

Bəlkə də biz həqiqətdən deyil, onun bizdən tələb edəcəyi dəyişiklikdən qorxuruq. Çünki həqiqəti qəbul etmək bəzən illərlə qurduğumuz bəhanələri itirmək, özümüzə yazdığımız bəzi rollardan çıxmaq və həyatımıza başqa gözlə baxmaq deməkdir.

Amma bir sual var ki, ondan nə qədər qaçsaq da, gec-tez qarşımıza çıxır:

Əgər heç kim bizi mühakimə etməsəydi, heç kimin gözləntisi olmasaydı, heç nəyi izah etmək məcburiyyətində qalmasaydıq, biz yenə də bu gün yaşadığımız həyatı seçərdikmi?

Bəlkə də insanın öz həqiqətinə gedən yol məhz bu sualdan başlayır. Və həmin yolun sonunda özümüzdən qaçmaq üçün yaratdığımız bütün səbəblər yox olur. Orada nə tamaşaçı var, nə mühakimə edən, nə də bizi xilas edəcək başqa biri. Sadəcə biz və özümüzə verməli olduğumuz cavab qalır.

İnsan nə vaxtsa anlamalıdır: öz həqiqətini gizlətməklə onu dəyişmək mümkün deyil. Sadəcə, onunla qarşılaşmağı gecikdirirsən. Həyat isə heç kimin özündən sonsuza qədər qaça biləcəyi qədər uzun deyil.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.11.2026)

Sayt Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən 2024-cü ildə “Qeyri-hökumət təşkilatları üçün qrant müsabiqəsi” çərçivəsində Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun həyata keçirdiyi “Yeniyetmə və gənclərdə mütaliə mədəniyyətinin formalaşdırılması” layihəsinin tərəfdaşı olaraq yenilənmiş, yeni bölmələr əlavə ediımiş, layihənin təbliği üzrə funksional fəaliyyət aparılmışdır.