”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi
İnsan özündən imtina etdiyini həmişə fərq etmir. Bəzən bunu fədakarlıq adlandırır, bəzən sevgi, bəzən səbir, bəzən də həyatın qarşısında göstərməli olduğu anlayış kimi qəbul edir. Öz istəklərini təxirə salır, sözlərini udur, etiraz etmək istədiyi yerdə susur, getmək istədiyi halda qalır. Hər dəfə özündən bir az güzəştə gedərkən bunun müvəqqəti olduğunu düşünür. Elə zənn edir ki, bir gün hər şey düzələcək, insanlar dəyişəcək, münasibətlər öz yerini tapacaq və o, nəhayət, öz həyatına qayıdacaq. Ancaq bəzən illər keçir, gözlənilən dəyişiklik baş vermir və insan bir gün özünə yadlaşmış halda dayanıb geriyə baxır. Ən qəribəsi isə budur: o, həyatında çox şey yaşamış, çox insan tanımış, çox mübarizə aparmışdır, amma bütün bunların içərisində özünü nə qədər itirdiyini heç vaxt hesablamamışdır.
Özündən imtina etmək bir anda baş verən hadisə deyil. Bu, insanın daxilində səssizcə gedən, kənardan görünməyən, bəzən heç özünün də adını qoya bilmədiyi uzun bir prosesdir. İlk dəfə incindiyində susur, çünki münasibəti qorumaq istəyir. İkinci dəfə susur, çünki qarşı tərəfin onu anlamayacağını düşünür. Üçüncü dəfə artıq nə deyəcəyini bilmir. Zaman keçdikcə susmaq onun xarakterinə çevrilir. Halbuki insan susduqca sakitləşmir, sadəcə daxilindəki etirazın səsini eşitməməyə alışır. Bir müddət sonra isə başqalarının rahatlığı naminə öz narahatlığını adi hal hesab etməyə başlayır.
Bəlkə də insanın özündən imtinası məhz burada başlayır: öz ağrısını başqasının rahatlığından daha az əhəmiyyətli hesab etdiyi anda. Öz hisslərini daim izah etməli, öz dəyərini sübut etməli, sevilmək üçün dəyişməli olduğunu düşündüyü anda. İnsan sevilmək istəyərkən özünü sevilməyə uyğunlaşdırmağa çalışırsa, artıq münasibətin içində öz həqiqətindən uzaqlaşmağa başlayıb. Çünki sevgi insanın varlığını kiçiltməməli, onu özündən utandırmamalıdır. Birinin yanında qəbul edilmək üçün başqa birinə çevrilmək məcburiyyətində qalmaq sevginin deyil, itirmək qorxusunun yaratdığı davranışdır.
Psixologiyada insanın öz ehtiyaclarını davamlı şəkildə arxa plana keçirməsi, başqalarının təsdiqinə həddindən artıq bağlanması və şəxsi sərhədlərini qoruya bilməməsi müxtəlif anlayışlarla izah olunur. Bu davranışların arxasında çox vaxt rədd edilmək qorxusu, uşaqlıqdan formalaşmış qəbul edilmə ehtiyacı, tərk edilmə narahatlığı və özünə dəyər verməklə bağlı çətinliklər dayanır. İnsan bəzən uşaqlıqda öyrəndiyi bir münasibət modelini böyüklük həyatında da davam etdirir: yaxşı olarsa seviləcəyini, etiraz etməzsə qəbul ediləcəyini, başqalarının istəklərini yerinə yetirərsə münasibətlərin qorunacağını düşünür. Beləcə, sevgi ilə itaəti, anlayışla özünü inkar etməyi, səbir ilə sonsuz dözümlülüyü bir-birinə qarışdırır.
Amma insanın bütün həyatını başqalarının gözləntilərinə uyğun qurması mümkün deyil. Çünki hər kəsin bizdən bir gözləntisi var. Biri daha səbirli olmağımızı istəyir, digəri daha çox güzəştə getməyimizi, başqası susmağımızı, bir başqası isə özümüzdən daha çoxunu verməyimizi. İnsan hər kəsin istədiyi şəklə düşməyə çalışsa, sonda hansı şəklinin özünə aid olduğunu unudar. Hər kəsi razı salmaq mümkün olmadığı kimi, hər kəsin həyatında özümüzə uyğun bir yer tapmaq da mümkün deyil. Bəzən başqalarının bizi necə görmək istədiyindən imtina etmədən özümüzü necə görmək istədiyimizi müəyyənləşdirə bilmirik.
Ən ağrılı tərəfi isə insanın özündən imtina etməyi çox vaxt yaxşılıq hesab etməsidir. O, qarşısındakını incitməmək üçün özünü incidir. Münasibət pozulmasın deyə həqiqəti gizlədir. Mübahisə yaranmasın deyə haqlı olduğu halda geri çəkilir. Bir insanın həyatında qalmaq üçün öz həyatında yerini daraldır. Sonra da özünü inandırır ki, bunların hamısı böyüklükdür. Halbuki böyüklük hər şeyə dözmək deyil. Anlamaq özünü unutmaq deyil. Bağışlamaq baş verənləri yox saymaq deyil. Səbir isə insanın ruhunu tükədən bir vəziyyətə sonsuza qədər razılıq vermək demək deyil.
İnsan bəzən başqalarının onu tərk etməsindən o qədər qorxur ki, özü-özünü tərk etdiyini görmür. Birinin getməməsi üçün öz arzularından, seçimlərindən, hətta düşüncələrindən belə vaz keçir. Halbuki bir münasibətin davam etməsi onun sağlam olması demək deyil. İnsan kiminsə həyatında qala bilər, amma həmin münasibətin içində öz varlığını itirə bilər. Yan-yana yaşamaqla bir-birini duymaq, eyni məkanda olmaqla bir-birinin dünyasına yer vermək eyni şey deyil. Bəzən insanın ən böyük tənhalığı yanında birinin olduğu halda özünü ifadə edə bilməməsidir.
Bəs niyə insan özünü bu qədər asanlıqla arxa plana keçirir? Çünki insan yalnız sevilmək istəmir, həm də aid olmaq istəyir. Bir yerə, bir insana, bir münasibətə, bir həyata aid olmaq onun ən təbii ehtiyaclarından biridir. Lakin aid olmaq ehtiyacı bəzən insanı öz sərhədlərini pozmağa vadar edir. O, qəbul olunmaq üçün öz fərqliliyini gizlədir, qarşıdurmadan qaçmaq üçün fikirlərini dəyişir, tək qalmamaq üçün ona yaxşı gəlməyən münasibətlərə bağlanır. Zamanla bu davranışlar xarakter kimi görünməyə başlayır. Halbuki bəzən insanın sakitliyi xarakteri deyil, öyrəndiyi müdafiə üsuludur. Onun anlayışlı görünməsi hər zaman daxili rahatlığından xəbər vermir. Bəzən o, sadəcə inciməmək üçün deyil, başqalarını itirməmək üçün özünü susdurur.
Cəmiyyət də insanın özündən imtina etməsində az rol oynamır. Bizə uşaqlıqdan müəyyən qəliblər təqdim edilir: necə davranmalı, nə vaxt danışmalı, kimə etiraz etməli, nəyi qəbul etməli, hansı yaşda hansı həyatı yaşamalıyıq. İnsan öz seçimlərini bu qəliblərin içərisində axtarmağa başlayır. Başqalarının doğru hesab etdiyi həyat onun üçün də doğru olmalıdırmış kimi düşünür. Öz arzularına deyil, haqqında deyiləcək sözlərə daha çox əhəmiyyət verir. Bir gün anlayır ki, yaşadığı həyatın bir çox qərarı onun daxilindən deyil, kənardan gələn səslərdən doğulub. Və o zaman özünə çox çətin bir sual verir: Mən həqiqətən belə yaşamaq istəyirdimmi, yoxsa məndən belə yaşamağımı gözləyirdilər?
Bu sualın cavabı həmişə asan olmur. Çünki insan özündən imtina etdikdən sonra özünə qayıtmağın yolunu da dərhal tapa bilmir. O, bəlkə də illərlə başqalarının ehtiyaclarını tanıyıb, amma öz ehtiyaclarının adını çəkməyi unudub. Nədən xoşlandığını, nə istədiyini, nəyə dözə bilmədiyini, hansı həyatın ona yaxşı gəldiyini yenidən öyrənməlidir. Özünü tanımaq yalnız güclü tərəflərini kəşf etmək deyil. Bəzən zəifliklərini, qorxularını, yanlış seçimlərini, özünə qarşı ədalətsiz davrandığın anları da qəbul etməkdir. İnsan özünə qayıdarkən əvvəlcə özünün nə qədər uzaqlaşdığını görür. Bu isə asan bir qarşılaşma deyil.
Bəzən insanın özündən imtina etməsi sevgidə deyil, ailədə baş verir. Valideyn övladının arzularını öz arzularının davamı hesab edir, övlad isə ailəsini məyus etməmək üçün öz yolundan dönür. Bəzən insan ailəsinin rahatlığı üçün bütün məsuliyyəti üzərinə götürür, öz yorğunluğunu gizlədir, öz həyatını təxirə salır. Burada məsələ ailəyə qayğı göstərməkdə deyil. Qayğı insan münasibətlərinin ən qiymətli tərəflərindən biridir. Məsələ qayğının birtərəfli öhdəliyə çevrilməsindədir. İnsan sevdikləri üçün yaşaya bilər, amma onların naminə öz varlığını yox etməyə məcbur deyil. Çünki özünü tükəndirən insanın başqalarına verə biləcəyi sevgi də zamanla yorğunluğun kölgəsində qalır.
Bəzən də insan özündən imtinanı keçmişdə verdiyi qərarları müdafiə etməklə davam etdirir. Yanlış bir seçim etdiyini hiss etsə də, geri dönməyə cəsarət etmir. Çünki artıq çox zaman, çox əmək, çox ümid sərf etmişdir. Düşünür ki, bu qədər şeydən sonra vaz keçmək məğlubiyyət olar. Halbuki keçmişə sərf edilən zaman gələcəyin də eyni şəkildə sərf edilməsini tələb etmir. İnsan bəzən bir münasibətdən, bir işdən, bir düşüncədən və ya illərlə qoruduğu bir xəyaldan ayrılmalıdır. Bu, mütləq hər şeyin yanlış olduğu anlamına gəlmir. Sadəcə insanın dəyişdiyini, ehtiyaclarının fərqli olduğunu və əvvəlki seçimin artıq ona uyğun gəlmədiyini göstərə bilər. Bəzən ən böyük cəsarət başladığını sona çatdırmaq deyil, artıq özünə zərər verən bir şeyi davam etdirməməkdir.
Özündən imtina etməyin başqa bir forması da insanın öz səsini başqalarının səsləri ilə əvəz etməsidir. Bir qərar verərkən əvvəlcə nə istədiyini deyil, insanların nə deyəcəyini düşünür. Bir addım atarkən uğur qazanıb-qazanmayacağını deyil, uğursuz olarsa kimlərin onu mühakimə edəcəyini hesablayır. Beləcə, həyat seçimlərdən çox ehtiyatlardan ibarət olur. İnsan səhv etməkdən qorxduğu üçün yaşamamağı seçir. Halbuki səhv etmək insan olmağın bir hissəsidir. Heç bir həyat tamamilə doğru qərarlardan qurulmur. Əsas məsələ səhvlərin içərisində özünü itirməmək, başqalarının mühakiməsini öz həqiqətindən üstün tutmamaqdır.
İnsanın özünə xəyanəti bəzən çox kiçik görünən anlarda üzə çıxır. İstəmədiyi halda razılaşanda, ürəyindən gəlmədiyi halda gülümsəyəndə, incindiyi halda heç nə olmamış kimi davrananda, yorulduğu halda özünə dincəlmək haqqı verməyəndə... Bunların hər biri ayrı-ayrılıqda böyük bir hadisə deyil. Ancaq təkrarlandıqca insanın öz daxilindəki münasibəti dəyişir. O, öz hisslərinə etibar etməməyə başlayır. Nə hiss etdiyini sorğulayır, öz ağrısını kiçildir, öz narazılığını əsassız sayır. Bir müddət sonra başqasının ona necə davrandığından daha çox, özünün niyə belə hiss etdiyini izah etməyə çalışır. Ən təhlükəli məqam da budur: insan ona edilən haqsızlığı deyil, həmin haqsızlığa verdiyi reaksiyanı problem hesab etməyə başlayır.
Bəs özündən imtina etməmək nə deməkdir? Hər istədiyini etməkmi? Heç kimə güzəştə getməməkmi? Münasibətlərdə yalnız özünü düşünməkmi? Əlbəttə, yox. Özünə sadiq olmaq eqoist olmaq demək deyil. İnsan başqalarını düşünə, fədakarlıq edə, bağışlaya, güzəştə gedə bilər. Ancaq bütün bunları özünü yox sayaraq etməməlidir. Sağlam münasibətdə iki insanın da ehtiyaclarına yer olmalıdır. Birinin səsi digərinin sükutuna çevrilməməlidir. Birinin arzusu digərinin həyatını tamamilə udmamalıdır. Qarşılıqlı sevgi insanı kiçiltmədən də mümkündür.
Özünə hörmət bəzən çox sadə bir cümlə ilə başlayır: “Mən bunu istəmirəm.” Bu cümləni söyləmək üçün insanın kimisə günahlandırmasına, özünü uzun-uzadı müdafiə etməsinə ehtiyac yoxdur. Hər kəsin həyatında öz sərhədlərini müəyyənləşdirmək haqqı var. Hər təklifə razılıq vermək, hər münasibəti qorumaq, hər kəsin gözündə yaxşı görünmək məcburiyyəti yoxdur. İnsan bəzən başqasını məyus etmək bahasına özünü qorumağı öyrənməlidir. Çünki hər kəsi məmnun etmək üçün yaşanan həyatın sonunda insanın özünə verəcəyi ən ağır sual budur: Bəs mənim istəyim harada qaldı?
Özünə qayıtmaq isə bir qərarla tamamlanan proses deyil. Bu, hər gün yenidən seçilən bir münasibətdir. İnsan öz hisslərini dinləməyi, sərhədlərini qorumağı, ehtiyaclarını ifadə etməyi, yanlışlarını qəbul etməyi öyrənir. Bəzən bunun üçün köhnə vərdişlərdən ayrılmaq, bəzən də başqalarının narazılığına dözmək lazım gəlir. Əvvəllər hamının razılığını qazanmağa çalışan insan ilk dəfə öz qərarını müdafiə edəndə özünü günahkar hiss edə bilər. Bu hiss onun yanlış etdiyini sübut etmir. Sadəcə yeni bir davranışa alışmadığını göstərir. İnsan illərlə özünü arxa plana keçiribsə, özünü önə çəkməyi öyrənmək də zaman tələb edəcək.
Bəlkə də biz özümüzə qayıtmaq üçün həyatımızı tamamilə dəyişməli deyilik. Bəzən bir münasibətdə ilk dəfə həqiqəti söyləmək, bir istəyə yox demək, özümüz üçün vaxt ayırmaq, uzun müddət təxirə saldığımız arzunun ardınca getmək kifayətdir. Əsas məsələ başqalarının həyatındakı yerimizi qorumaqla yanaşı, öz həyatımızdakı yerimizi də itirməməkdir. Çünki insanın özünə ayırdığı yer başqalarından alınmış bir yer deyil. Bu, onun öz varlığına borclu olduğu sahədir.
Bir gün geriyə baxanda insanın ən böyük peşmanlığı bəlkə də etdiyi səhvlər olmayacaq. Bəlkə də heç vaxt demədiyi sözlər, yaşamağa cəsarət etmədiyi arzular, özünü qorumaq əvəzinə başqalarını razı saldığı anlar olacaq. Çünki səhvlər insana nəsə öyrədə bilər, amma insanın özündən imtina edərək keçirdiyi illər bəzən içində cavabsız suallar saxlayır. Yenə də gec deyil. İnsan özünə qayıtmaq üçün keçmişini dəyişməli deyil. Sadəcə bu gündən etibarən özünü həyatının kənarında saxlamağı dayandırmalıdır
Bəlkə də insanın ən böyük azadlığı heç kimə ehtiyac duymamaq deyil, kiməsə ehtiyacı olduğu halda da öz varlığından vaz keçməməkdir. Sevmək, bağlanmaq, inanmaq, güzəştə getmək, gözləmək... Bunların heç biri insanın özünü itirməsini tələb etmir. İnsan başqasına yer açarkən öz içindəki bütün qapıları bağlamamalıdır. Çünki bir gün hamı gedə bilər, münasibətlər dəyişə bilər, həyat gözlənilməz istiqamətlərə dönə bilər. Amma insanın özündən başqa heç kim onunla bütün ömrü boyunca qalmayacaq.
Və bəlkə də ən vacib sual budur: İnsan özündən nə vaxt imtina edir? Öz arzularını unutduğu günmü, sevdiyi insana görə dəyişdiyi gündəmi, yoxsa başqalarının gözləntiləri qarşısında susduğu andamı? Məncə, insan özündən imtina etməyə öz həqiqətini bildiyi halda ona sahib çıxmadığı gün başlayır. Özünü itirmək bəzən başqasının səni tərk etməsi ilə deyil, sənin özünü tərk etməyinlə baş verir. Özünə qayıtmaq isə bir gün güzgüyə baxıb orada yenidən tanıdığın insanı görmək deyil yalnız. Özünə verdiyin dəyəri, öz sözünün arxasında dayanmaq cəsarətini, öz həyatına sahib çıxmaq haqqını yenidən qəbul etməkdir.
Çünki insan başqalarının həyatında nə qədər vacib olursa-olsun, öz həyatında yoxdursa, orada nəsə çoxdan yarımçıq qalıb.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(06.11.2026)
