”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi
Bəzən həyat insana elə suallar verir ki, onların cavabını nə kitabların səhifələrində tapmaq olur, nə də başqasının təcrübəsində. İnsan həmin suallarla tək qalır. Nə qədər güclü olmalıyam? Nə vaxta qədər gözləməliyəm? Niyə bəzi şeylər mənim başıma gəlir? Niyə bütün səbrimə, yaxşı niyyətimə, mübarizəmə baxmayaraq, həyat məndən yenə nələrisə almağa davam edir? Və ən ağırı: mən bunların hamısına dözməliyəmmi? Bəlkə də insanın taleyi ilə ən böyük qarşıdurması məhz bu sualdan başlayır. Çünki bir yerdən sonra yaşananlara dözmək deyil, niyə dözdüyünü anlamaq çətinləşir.
Biz taleyi çox vaxt dəyişdirilməsi mümkün olmayan bir hökm kimi qəbul edirik. Elə bil insan dünyaya gələndə onun üçün görünməz bir yol çəkilir və o, həmin yolun üzərində baş verənləri sadəcə yaşamalıdır. Qarşısına çıxan itkilər, ayrılıqlar, gecikmiş arzular, qarşılıqsız sevgilər, haqsızlıqlar, gözlənilməz sarsıntılar... Hamısına bir ad tapırıq: tale. Bəzən bu söz insanı sakitləşdirir, bəzən isə onun etiraz etmək haqqını əlindən alır. Çünki hər şeyi taleyin üzərinə qoyduqda insan öz ağrısının səbəblərini araşdırmaqdan, dəyişə biləcəyi şeyləri dəyişdirməkdən, hətta özünü müdafiə etməkdən belə vaz keçə bilir.
Bəs tale həqiqətən insanın qarşısına çıxan hər şeydirmi, yoxsa bəzən bizim qərar verməyə cəsarət etmədiyimiz həyatın adıdır? Bəlkə də insanın taleyində baş verənlərlə öz seçimləri arasında görünməyən bir sərhəd var. Həmin sərhədi ayırd etmək isə həyatın ən çətin dərslərindən biridir.
İnsan hər şeyi seçə bilmir. Hansı ailədə dünyaya gələcəyini, hansı insanları itirəcəyini, hansı xəstəliklərlə, hansı haqsızlıqlarla qarşılaşacağını, kimlərin onu yarı yolda qoyacağını müəyyənləşdirə bilmir. Həyatın bəzi hadisələri insanın iradəsindən kənarda baş verir. Bunu qəbul etmək lazımdır. Amma insanın dəyişdirə biləcəyi şeylər də var: özünə münasibəti, sərhədləri, seçimləri, susmağı və danışmağı, qalmağı və getməyi, yenidən başlamaq qərarını. Təəssüf ki, bəzən insan dəyişdirə bilmədiyi hadisələrlə o qədər mübarizə aparır ki, dəyişdirə biləcəyi həyatını da həmin mübarizənin içində itirir.
Bizə səbirli olmağı öyrədiblər. Hər çətinliyin keçəcəyini, hər yaranın sağalacağını, hər qaranlığın sonunda işıq olduğunu söyləyiblər. Bu sözlərin içində həqiqət var. Amma heç kim səbrin də bir həddi olduğunu, insanın hər ağrını daşımaq məcburiyyətində olmadığını kifayət qədər izah etməyib. Bəzən səbir insanı qoruyur, bəzən isə onu öz ağrısının içində saxlayır. Bəzən gözləmək müdriklikdir, bəzən isə insanın öz həyatını təxirə salması. Bəzən bağışlamaq ürəyin böyüklüyüdür, bəzən isə eyni haqsızlığa yenidən qapı açmaqdır. Hər şeyin adı səbir deyil. Hər susqunluq da böyüklük sayılmır.
İnsan niyə özünə qarşı bu qədər amansızdır? Başqasının yorulduğunu görəndə ona dincəlməyi məsləhət görür, amma özü yorulanda dayanmağa utanır. Başqasının incikliyini anlayır, amma öz incikliyini əhəmiyyətsiz hesab edir. Bir dostuna haqsızlıq edildikdə onun haqqını müdafiə edir, özünə qarşı haqsızlıq ediləndə isə vəziyyəti izah etməyə, qarşı tərəfi anlamağa, səbəblər tapmağa çalışır. Sanki öz ağrısına haqq qazandırmaq üçün əvvəlcə onun kifayət qədər böyük olduğunu sübut etməlidir. Halbuki insanın incimək üçün başqalarının təsdiqinə ehtiyacı yoxdur.
Bəlkə də bizə ən çox zərər verən şey yaşadıqlarımızdan daha çox, yaşadıqlarımıza verdiyimiz mənalardır. Bir itkidən sonra özümüzü günahlandırırıq, bir ayrılıqdan sonra yetərsiz olduğumuzu düşünürük, uğursuzluqdan sonra həyatın bizə qarşı olduğunu zənn edirik. Başqasının seçimi ilə öz dəyərimizi ölçürük. Kiminsə bizi sevməməsini sevilməyə layiq olmadığımızın sübutu hesab edirik. Halbuki bir insanın bizi seçməməsi bizim dəyərimizi azaltmır. Bir qapının üzümüzə bağlanması bütün yolların bitməsi demək deyil. Bir münasibətin sona çatması insanın sevgi qabiliyyətinin tükənməsi deyil. Bir arzunun gerçəkləşməməsi insanın arzulamaq haqqını əlindən almır.
Amma bunu bilmək ağrını dərhal yox etmir. İnsan bəzən həqiqəti anlayır, amma hissləri həmin həqiqətə çatmaqda gecikir. Ağıl bir qərarın doğru olduğunu qəbul edir, ürək isə hələ də əvvəlki yerdə gözləyir. İnsan birinin geri dönməyəcəyini bilir, amma hər səsdə onun addımlarını axtarır. Bir gün hər şeyin dəyişdiyini anlayır, amma köhnə günlərin həsrətindən qurtula bilmir. Həyatın ən mürəkkəb tərəflərindən biri də budur: insanın anlamaqla qəbul etmək arasında keçdiyi uzun məsafə.
Bəzi ağrılar keçmir, sadəcə insan onlarla yaşamağı öyrənir. Bəzi itkilər unudulmur, sadəcə zaman keçdikcə gündəlik həyatın içində başqa bir yer tutur. İnsan yenidən gülür, işləyir, sevinir, gələcək haqqında düşünür. Kənardan baxanlar onun hər şeyi geridə qoyduğunu zənn edə bilərlər. Halbuki insanın daxilində heç kimin bilmədiyi bir otaq qalır. O otağın qapısı bəzən təsadüfi bir mahnı ilə, bir tarixlə, bir qoxu ilə, bir xatirə ilə açılır. Və insan bir anlıq yenidən əvvəlki ağrının qarşısında dayanır. Bu, zəiflik deyil. Bu, insan yaddaşının və bağlılığının təbii tərəfidir.
Elə buna görə də hər kəsə eyni cür güclü olmağı məsləhət görmək doğru deyil. Çünki insanların daşıdığı yüklər eyni deyil. Kiminsə bir ayrılıq adlandırdığı hadisə başqasının bütün həyatını dəyişə bilər. Kiminsə adi hesab etdiyi bir gün digərinin illərlə gözlədiyi bir möcüzə ola bilər. Biz başqasının ağrısını onun üzündəki ifadəyə görə ölçə bilmərik. Bəzən ən çox gülümsəyən insanın içində ən ağır mübarizə gedir. Bəzən ən sakit görünən adamın daxilində minlərlə cavabsız sual yaşayır. İnsanların həyatına hökm verməzdən əvvəl onların hansı yollardan keçdiyini bilmədiyimizi xatırlamalıyıq.
Məni düşündürən başqa bir məsələ də budur: niyə yaxşı insanlara həmişə yaxşı şeylər olacağına inanmaq istəyirik? Bəlkə də ədalətli dünya arzusuna o qədər ehtiyac duyuruq ki, baş verən hər ağrının arxasında mütləq bir səbəb, hər itkinin içində gizli bir mükafat axtarırıq. Elə bil insan nə qədər yaxşıdırsa, həyat da ona bir o qədər mərhəmətli davranmalıdır. Amma gerçəklik həmişə belə deyil. Yaxşı insanlar da itirir, haqsızlığa uğrayır, xəstələnir, tərk edilir, arzularına çata bilmir. Pis niyyətli insanların bəzən rahat yaşaması, vicdanlı insanların isə ağır sınaqlarla üzləşməsi həyatın ən çətin qəbul edilən ziddiyyətlərindəndir.
Bəlkə də ədalət həmişə hadisələrin necə baş verməsində deyil, insanın həmin hadisələr qarşısında öz mənəvi mahiyyətini qoruyub-qoruya bilməməsindədir. Amma bu fikir də hər ağrının qarşısında insandan qəhrəmanlıq tələb etmək üçün istifadə edilməməlidir. Çünki insanın hər sınaqdan mütləq daha müdrik, daha güclü, daha səbirli çıxması vacib deyil. Bəzən o, sadəcə yorulur. Bəzən sınır. Bəzən özünə gəlmək üçün uzun zamana ehtiyac duyur. Bəzən heç bir dərs çıxarmadan sadəcə yaşamaq istəyir. Hər ağrını mənəvi inkişafın vasitəsinə çevirmək də insana qarşı başqa bir haqsızlıqdır. Ağrı həmişə müəllim olmur. Bəzən ağrı sadəcə ağrıdır və insanın ondan qurtulmaq istəməsi tamamilə təbiidir.
İnsan öz taleyinə nə qədər dözməlidir? Məncə, bu sualın cavabı dözümün miqdarı ilə ölçülməməlidir. Əsas məsələ nəyə dözdüyümüzü, niyə dözdüyümüzü və bu dözümün bizi hara apardığını anlamaqdır. Əgər səbir bizi daha sağlam bir qərara, daha yetkin münasibətə, daxili tarazlığa aparırsa, onun mənası var. Amma səbir bizi hər gün bir az da kiçildir, özümüzə inamımızı azaldır, insanlığımızı və sevincimizi əlimizdən alırsa, orada dayanıb düşünmək lazımdır. Hər şeyi qəbul etmək məcburiyyətində deyilik. Hər kəsi həyatımızda saxlamaq, hər münasibəti qorumaq, hər haqsızlığa susmaq borcumuz yoxdur.
Bəzən insanın taleyinə qarşı ən böyük üsyanı getməkdir. Bəzən qalmaqdır. Bəzən heç nəyi dəyişə bilmədiyini qəbul edib özünü günahlandırmağı dayandırmaqdır. Bəzən isə illərdir qorxduğu bir qərarı verməkdir. Bu qərarların heç biri asan deyil. Çünki insan yalnız gələcəyindən deyil, keçmişindən də ayrılmaqda çətinlik çəkir. Verdiyi illəri, çəkdiyi zəhməti, qurduğu xəyalları, etdiyi fədakarlıqları geridə qoymaq istəmir. Düşünür ki, bu qədər dözmüşəmsə, bir az da dözməliyəm. Halbuki keçmişdə çox şeyə dözmüş olmaq gələcəkdə də eyni ağrını yaşamaq üçün səbəb deyil. İtirilmiş vaxtı xilas etmək naminə qalan ömrü də itirmək olmaz.
Həyatın insana borclu olduğu şeylər varmı? Bəzən bu sualı vermək belə insana qəribə gəlir. Çünki bizə həyatın heç kimə heç nə vəd etmədiyi deyilir. Bəli, həyat heç kimə istədiyi hər şeyi verməyə borclu deyil. Amma insanın özünə borclu olduğu şeylər var. Özünə hörmət, özünü qorumaq, yaşamaq istəyini itirməmək, öz həqiqətinə xəyanət etməmək. İnsan başına gələn hər şeyi seçməyə bilər, amma özünü hər hadisənin qurbanı kimi yaşamağa məcbur da deyil. Onun əlində həmişə bütün cavablar olmur, amma sual vermək haqqı var. Hər qapını aça bilməz, amma bağlı qapının qarşısında ömürlük gözləmək məcburiyyətində də deyil.
Bəlkə də insanın ən böyük azadlığı başına gələnləri dəyişməkdə deyil, onların qarşısında özünü tamamilə itirməməkdədir. Bu, hər şeyə qalib gəlmək demək deyil. Bəzən qalib gəlmək sadəcə yenidən səhər açıldıqda pəncərəni açmaq, bir fincan çay hazırlamaq, sevdiyin bir mahnını dinləmək, kiçik bir işə başlamaqdır. Bəzən bütün həyatını dəyişmək yox, yalnız bu gününü bir az daha yaşana bilən etmək kifayətdir. İnsan böyük möcüzələri gözləyərkən kiçik həyat anlarını gözdən qaçırmamalıdır. Çünki ömür yalnız böyük hadisələrdən ibarət deyil. Bəzən insanın yenidən həyata bağlanması ən adi bir anın içində başlayır.
Mən taleyə tamamilə təslim olmağın tərəfdarı deyiləm. Eyni zamanda insanın hər şeyi öz iradəsi ilə dəyişə biləcəyinə də inanmıram. Çünki həyat nə qədər iradəli olsaq da, bizim nəzarətimizdən kənarda qalan hadisələrlə doludur. Bəlkə də həqiqi müdriklik bu iki həqiqətin arasında dayanmağı bacarmaqdır: dəyişdirə bilmədiyin şeylərlə özünü məhv etməmək, dəyişdirə biləcəyin şeylər qarşısında isə qorxudan susmamaq. İnsan bəzən taleyi ilə barışmalı, bəzən də ona etiraz etməlidir. Əsas odur ki, bu barışıq özündən imtina, bu etiraz isə özünü məhv etmək olmasın.
Və bir gün insan geriyə baxanda anlayır ki, həyatında ən böyük mübarizə həmişə başqaları ilə olmayıb. Bəzən o, öz qorxuları ilə, öz susqunluğu ilə, özünü günahlandırması ilə, getməli olduğu halda qaldığı yerlərlə, başlamalı olduğu halda gözlədiyi günlərlə mübarizə aparıb. Bəzi döyüşlərdə qalib gəlib, bəzilərində uduzub. Bəzi insanları qoruyub, bəzilərini itirib. Bəzi arzularına çatıb, bəzilərini ürəyinin bir küncündə saxlayıb. Amma bütün bunların içində bir şeyi unutmamalıdır: onun həyatı yalnız başına gələnlərdən ibarət deyil, başına gələnlərdən sonra özünə necə bir həyat quracağından da ibarətdir.
Bəlkə də taleyə verəcəyimiz ən dürüst cavab budur: Mən hər şeyi dəyişə bilmərəm, amma hər şeyin məni dəyişdirməsinə də icazə verməyəcəyəm. Mən itirə bilərəm, amma itirdiklərimdən ibarət deyiləm. Mən yorula bilərəm, amma yorğunluğum mənim sonum deyil. Mən bəzən susa bilərəm, amma susmağım razı olduğum anlamına gəlmir. Mən hər kəsə çata bilmərəm, amma özümə çatmaqdan vaz keçməyəcəyəm.
Çünki insanın taleyinə nə qədər dözməli olduğunu müəyyən edən təkcə həyatın ona yaşatdıqları deyil. Həm də onun öz həyatına nə qədər dəyər verdiyidir. Bəzən dözmək lazımdır, bəzən müqavimət göstərmək, bəzən buraxmaq, bəzən yenidən başlamaq. Amma heç vaxt özünü yaşamağa layiq görməkdən vaz keçmək olmaz.
Və məncə, insanın taleyə qarşı ən böyük etirazı bir gün ayağa qalxıb həyatın qarşısında dayanmasıdır. Heç nə olmamış kimi deyil, heç nəyi unutmuş kimi də deyil. Bütün ağrıları, itkiləri, cavabsız sualları ilə birlikdə... Və yenə də yaşamağı seçərək.
Çünki həyatın bizə nə verəcəyini həmişə seçə bilmərik. Amma özümüzü həyatın əlindən almaq məcburiyyətində də deyilik. Bəzən insanın ən böyük qələbəsi taleyini dəyişmək deyil, taleyinin onu özündən uzaqlaşdırmasına imkan verməməkdir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(05.11.2026)
